نوع مقاله : پژوهشی -نظری اصیل
عنوان مقاله English
نویسندگان English
The novel Dāyerehā-ye Owj [Circles of Apogee] by Asghar Asgari-Khanqah is among the works that depict the reciprocal relationship between culture and personality within the social and cultural life of Gilan. Drawing on the culture and personality approach and employing a qualitative content analysis method, the present study examines how local culture and subculture influence the formation of the identity and actions of the novel’s main character. The findings indicate that the character of Gharib-Oghli is shaped through interaction with the primary and secondary institutions of society and through mechanisms such as education, modeling, and the internalization of cultural values. His trajectory-from marginalization and social exclusion to scientific and social recognition-reflects the role of culture in reconstructing individual identity. The novel also portrays the dominant cultural patterns of Rasht society, including rationality, social responsibility, collective solidarity, and the valorization of knowledge, illustrating the process of characters’ socialization in relation to cultural structures. The analysis further shows that women, as cultural agents, play a significant role in the transmission and reproduction of social values. The study’s findings suggest that Circles of Apogee, beyond being a narrative work of fiction, possesses ethnographic potential and reveals-through the representation of lived experience-the system of meanings and cultural values of Gilan society in a period of transition. From this perspective, the novel can be understood as a literary account of the process of personality formation within a cultural context and as an example of the intersection between narrative imagination and anthropological insight.
Extended Abstract
Introduction
This article examines the novel Dāyerahā-ye Owj as a form of literary ethnography based on the culture-and-personality approach. It explores the ways in which local culture and indigenous subculture influence the formation of identity and the behavior of the main character, Gharib-Oghli. The study focuses on the reciprocal relationship between culture and personality and considers the novel as a literary representation of the social and cultural life of Gilan, particularly the city of Rasht, during a period of transition.
From the perspective of the culture-and-personality theory, personality is not formed independently of society; rather, it develops through interaction with cultural values, social institutions, education, patterns of imitation, and processes of socialization. Accordingly, the article analyzes the formation and transformation of Gharib-Oghli’s personality in relation to primary and secondary institutions. The findings indicate that education, social interaction, role modelling, and the internalization of cultural values play a significant role in shaping his identity and conduct. His movement from marginalization and social exclusion toward intellectual and social status illustrates the influence of cultural and social processes on the reconstruction of individual identity. The analysis also reveals several dominant cultural patterns in the representation of Rasht society, including rationality, social responsibility, collective solidarity, and respect for knowledge. These values are reflected in the characters’ relationships, decisions, social interactions, and responses to the conditions of their community. The novel presents socialization as a dynamic process through which individuals acquire, negotiate, and reproduce the cultural meanings of their society. In this process, women function as influential cultural agents who contribute to the transmission and reproduction of social values. The study argues that Dāyerahā-ye Owj extends beyond the boundaries of a purely fictional narrative. Through its representation of lived experience, social relations, local values, and systems of meaning, the novel possesses considerable ethnographic potential. It provides an artistic representation of Gilan society and demonstrates how literary characterization can contribute to the understanding of cultural identity and social transformation. The novel therefore constitutes an important example of the intersection between narrative imagination, literary studies, and cultural anthropology.
Methodology
This study employs a qualitative content-analysis method within the theoretical framework of culture and personality. The research corpus consists of the novel Dāyerahā-ye Owj by Asghar Askari-Khanqah. The analysis concentrates particularly on the central character, Gharib-Oghli, and examines the relationship between his personality formation and the cultural and social environment of Gilan, especially Rasht. The analytical process focuses on the representation of characters, their actions and interactions, social relationships, educational experiences, patterns of imitation, processes of socialization, and the internalization of cultural values. The study also examines cultural signs, local values, and forms of collective behavior represented in the narrative. Through interpreting these elements in relation to the culture-and-personality approach, the research identifies the ways in which the novel represents the influence of primary and secondary institutions on individual identity and behavior. In addition, attention is paid to the role of women in transmitting and reproducing social and cultural values. The findings are interpreted through an interdisciplinary perspective that connects literary analysis with cultural anthropology.
Conclusion
The findings demonstrate that the formation of personality in Dāyerahā-ye Owj is closely connected with cultural and social processes. Gharib-Oghli’s development is shaped by his interaction with social institutions, educational experiences, patterns of imitation, and the internalization of local cultural values. His transformation from a socially marginalized individual into a person of intellectual and social standing illustrates the role of culture in shaping, negotiating, and reconstructing personal identity.
The novel also presents Gilan society, particularly Rasht, as a cultural environment characterized by rationality, social responsibility, collective solidarity, and respect for knowledge. Women’s role in the transmission and reproduction of these values further demonstrates the importance of cultural agents in sustaining social continuity. Accordingly, the novel represents culture not as a static background but as a dynamic system that influences individual conduct, social relationships, and processes of identity formation.
It can therefore be concluded that Dāyerahā-ye Owj is more than a fictional account. By representing the lived experience, cultural values, social relations, and symbolic meanings of Gilan society, it possesses significant literary-ethnographic capacity. The novel illustrates the productive relationship between literary imagination and anthropological knowledge and shows that the analysis of fictional characters can provide valuable insight into the cultural processes through which individuals and communities construct identity.
کلیدواژه‌ها English
مقالۀ پژوهشی
قوم‌نگاری ادبی در رمان دایره‌های اوج برپایۀ نظریۀ فرهنگ و شخصیت
مسعود حسنی*[1]، ثریا خرمی[2]، نجمه دری[3]
(دریافت: 02/12/1404 پذیرش: 23/06/1405)
چکیده
رمان دایره‌های اوج اثر اصغر عسکری خانقاه، از آثاری است که رابطۀ متقابل فرهنگ و شخصیت را در بستر زندگی اجتماعی و فرهنگی گیلان بازنمایی می‌کند. پژوهش حاضر با تکیه بر رویکرد فرهنگ و شخصیت و با روش تحلیل محتوای کیفی، به بررسی چگونگی تأثیر فرهنگ و خرده‌فرهنگ بومی بر شکل‌گیری هویت و کنش‌های شخصیت اصلی رمان می‌پردازد. نتایج نشان می‌دهد که شخصیت غریب‌اوقلی در فرایند تعامل با نهادهای اولیه و ثانویۀ جامعه و از رهگذر سازوکارهایی چون آموزش، الگوبرداری و درونی‌سازی ارزش‌های فرهنگی شکل می‌گیرد و مسیر تحول او از حاشیه‌نشینی و طرد اجتماعی به منزلت علمی و اجتماعی، بازتابی از نقش فرهنگ در بازسازی هویت فردی است. همچنین رمان با ترسیم الگوهای فرهنگی مسلط در جامعۀ رشت، ازجمله خردورزی، مسئولیت‌پذیری اجتماعی، هم‌بستگی جمعی و ارزش‌گذاری بر دانش، فرایند جامعه‌پذیری شخصیت‌ها را در پیوند با ساختارهای فرهنگی نشان می‌دهد. تحلیل اثر همچنین بیانگر آن است که زنان در مقام کنشگران فرهنگی نقشی مؤثر در انتقال و بازتولید ارزش‌های اجتماعی دارند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که دایره‌های اوج فراتر از یک روایت داستانی، واجد ظرفیت‌های قوم‌نگارانه است و از خلال بازنمایی تجربۀ زیسته، نظام معنایی و ارزش‌های فرهنگی جامعۀ گیلان در دورۀ گذار را آشکار می‌سازد. از این منظر، رمان را می‌توان روایتی ادبی از فرایند تکوین شخصیت در بستر فرهنگ و نمونه‌ای از پیوند میان تخیل روایی و شناخت انسان‌شناختی دانست.
واژه‌های کلیدی: دایره‌های اوج، شخصیت‌پردازی، فرهنگ و شخصیت، فرهنگ گیلان، قوم‌نگاری ادبی.
1. درآمد
ادبیات داستانی یکی از مهم‌ترین عرصه‌های بازنمایی تجربۀ زیستۀ انسان و مناسبات پیچیدۀ میان فرد و جامعه است. مطالعه و ژرف‌کاوی آثار ادبی، به‌ویژه در پیوند با دیگر مظاهر زندگی اجتماعی، امکانی برای شناخت شبکه‌های پنهان معنا در یک جامعه فراهم می‌آورد. ادبیات، به‌عنوان یکی از عناصر اصلی فرهنگ‌های بشری، بازتاب‌دهندۀ بخش اعظمی از ارزش‌ها، باورها، تضادها و دغدغه‌های جامعه است. از این منظر، رمان صرفاً بازتاب واقعیت اجتماعی نیست، بلکه نظامی از معانی فرهنگی را در قالب شخصیت‌ها، کنش‌ها و روابط انسانی بازآفرینی می‌کند. لوسین گلدمن، ادبیات را ساختاری معنادار می‌داند که جهان‌بینی یک گروه اجتماعی را متجلی می‌سازد و از خلال آن می‌توان به فهم ارزش‌ها، باورها و الگوهای ذهنی حاکم بر یک جامعه دست یافت (گلدمن، ۱۳۹۰: ۴۷). به همین سبب، مطالعۀ آثار ادبی امکان شناخت لایه‌های پنهان فرهنگ و چگونگی تأثیر آن بر زندگی فردی و اجتماعی انسان را فراهم می‌آورد. بنابراین مطالعۀ شخصیت‌های داستانی تنها بررسی عناصر روایی نیست، بلکه راهی برای شناخت سازوکارهای فرهنگیِ شکل‌دهندۀ هویت فردی و جمعی نیز به‌شمار می‌آید. از این منظر، هنرمند عصارۀ اندیشه، احساس و فرهنگ زمانۀ خود را در اثرش بازمی‌تاباند (پارسانسب، ۱۳۸۷: ۱۸). رنه ولک نیز بر این باور است که در آثار نویسندگان، همواره نشانه‌هایی از پیوند آنان با جامعه و فرهنگ زمانه‌شان مشاهده می‌شود (ولک، ۱۳۸۲: ۱۱۹). در میان گونه‌های ادبی، رمان به‌سبب ظرفیت گسترده در بازنمایی تجربه‌های فردی و جمعی، بستری مناسب برای مطالعۀ رابطۀ متقابل فرهنگ و شخصیت به‌شمار می‌رود. رمان، به‌عنوان یکی از قالب‌های برجستۀ ادبیات داستانی در دوران مدرن، «مهم‌ترین و معروف‌ترین شکل تبلوریافتۀ ادبی روزگار ماست» (میرصادقی، ۱۳۹۴: ۳۲). از این رو، رمان آینه‌ای است که از رهگذر خوانش آن می‌توان به لایه‌های پنهان و آشکار فرهنگ، هنجارها، ساختارهای اجتماعی و حتی تنش‌های موجود در یک جامعه دست یافت. رنه ولک نیز تأکید می‌کند که «در آثار کلیۀ نویسندگان، نشانه‌هایی از وابستگی آنان به جامعه و فرهنگ حاکم بر آن دیده می‌شود» (ولک، ۱۳۸۲: ۱۱۹).
شخصیت‌های داستانی اگرچه آفریدۀ ذهن نویسنده‌اند، در بسیاری موارد بازتابی از انسان واقعی و شرایط اجتماعی و فرهنگی زمانۀ او هستند. به گفتۀ روبرت اسکولز، نویسندگان غالباً می‌کوشند جزئیات زندگی و رخدادهای جامعۀ خود را در قالب شخصیت‌ها و موقعیت‌های داستانی بازنمایی کنند (اسکولز1، ۱۳۸۳: ۱۹ـ۲۰). ازاین‌رو، تحلیل شخصیت‌های داستانی می‌تواند راهی برای شناخت سازوکارهای فرهنگی و اجتماعی مؤثر در شکل‌گیری هویت و رفتار انسان باشد؛ رمان دایره‌های اوج اثر اصغر عسکری‌خانقاه ازجمله آثاری است که رابطۀ انسان و فرهنگ را در بستری مشخص از جامعۀ معاصر ایران به تصویر می‌کشد. این اثر با تمرکز بر زندگی شخصیت اصلی، غریب‌اوقلی، و روایت فراز و فرودهای زندگی او، تصویری از مناسبات فرهنگی، اجتماعی و اخلاقی جامعۀ گیلان در دهه‌های میانی قرن چهاردهم خورشیدی ارائه می‌دهد. نویسنده که خود دانش‌آموخته و پژوهشگر انسان‌شناسی است، با بهره‌گیری از تجربۀ زیسته و آشنایی عمیق با فرهنگ بومی، جهان داستانی خود را بر پایۀ جزئیات فرهنگی و اجتماعی شکل داده است. ازاین‌رو، رمان ظرفیت آن را دارد که از منظر مطالعات میان‌رشته‌ای ادبیات و انسان‌شناسی فرهنگی مورد بررسی قرار گیرد.
غریب‌اوقلی در طول روایت، مسیری پر فراز و نشیب را از فقر، یتیمی، طرد اجتماعی و بستری شدن در تیمارستان تا دستیابی به منزلت علمی، حرفه‌ای و خانوادگی طی می‌کند. این تحول صرفاً حاصل ارادۀ فردی نیست، بلکه در پیوند با شبکه‌ای از ارزش‌ها، هنجارها، نهادها و الگوهای فرهنگی معنا می‌یابد. از این منظر، رمان بستری مناسب برای مطالعۀ چگونگی تأثیر فرهنگ بر تکوین شخصیت و شکل‌گیری هویت فردی فراهم می‌آورد.
با وجود اهمیت این اثر در بازنمایی تجربه‌های فرهنگی و اجتماعی، بررسی پژوهشهای انجام‌شده نشان می‌دهد که تاکنون رمان دایره‌های اوج از منظر نهلۀ «فرهنگ و شخصیت» و با تمرکز بر سازوکارهای فرهنگی مؤثر در شکل‌گیری شخصیت اصلی به‌طور مستقل مطالعه نشده است. ازاین‌رو، پژوهش حاضر می‌کوشد با بهره‌گیری از مفاهیم بنیادین این رویکرد در انسان‌شناسی روان‌شناختی، خلأ موجود در مطالعات مربوط به این اثر را تا حدی جبران کند.
بر این اساس، این پژوهش با اتکا به متن رمان دایره‌های اوج و با بهره‌گیری از چارچوب نظری «نهلۀ فرهنگ و شخصیت» در انسان‌شناسی روان‌شناختی، درپی پاسخ به این پرسش محوری است: فرهنگ و خرده‌فرهنگ بومی بازنمایی‌شده در رمان دایره‌های اوج از طریق چه سازوکارهایی در شکل‌گیری هویت، نگرش‌ها و کنش‌های شخصیت اصلی نقش ایفا می‌کنند؟ در راستای پاسخ‌گویی به این پرسش، دو پرسش فرعی نیز مطرح می‌شود:
· فرهنگ در معنای انسان‌شناختی آن، شامل نظام ارزش‌ها، الگوهای رفتاری و نهادهای اجتماعی، از طریق چه سازِکارهایی در رمان به‌مثابۀ عاملی هویت‌بخش عمل می‌کند؟
· کدام رفتارها، کنش‌ها و واکنش‌های خاص شخصیت‌های داستان را می‌توان حاصل درونی شدن الگوها و ارزش‌های فرهنگی بازنمایی‌شده در متن دانست؟
2. خلاصۀ رمان
رمان دایره‌های اوج روایتِ خط سیر زندگی شخصیتی به‌نام غریب‌اوقلی (غریب) است که در فضای فرهنگی استان گیلان، به‌ویژه شهر رشت و حومه، در دوره‌ای از تاریخ معاصر ایران (حدود دهه‌های ۱۳۳۰ تا ۱۳۵۰ خورشیدی) شکل می‌گیرد. داستان از دوران نوجوانی غریب آغاز می‌شود که در فقر و با مادری سخت‌کوش و ازخودگذشته زندگی می‌کند. او در مدرسه با وجود محرومیت‌های مالی، استعداد خود را در درس‌ها، به‌ویژه زبان فرانسه و ادبیات، نشان می‌دهد.
درپی یک حادثۀ طبیعی (سیل و سقوط به رودخانۀ زرجوب در رشت)، غریب بینایی یک چشم و نیز دو انگشت دست و پا را از دست می‌دهد و مادرش نیز در همان حادثه جان می‌سپارد. این آسیب‌ها و فقدان، او را برای حدود چهار سال به تیمارستان می‌کشاند. دوران تیمارستان، اگرچه توأم با طرد و انزواست، اما غریب در آن فضا به مطالعه و تفکر روی می‌آورد و با شخصیت‌های دیگر «حاشیه‌نشین» همدل می‌شود. پس از بهبود نسبی و با کمک رئیس تیمارستان، به تهران منتقل و سپس راهی رشت می‌شود.
در رشت، غریب با دو خانوادۀ محوری پیوند عمیق عاطفی و اجتماعی برقرار می‌کند: نخست خانوادۀ خوش‌نظر (آقای خوش‌نظر ـ فیلسوفی خودساخته و مدیر مسافرخانه، همسرش نرگس خانم، و پسر خواندۀ آنان کریم که بعدها به‌مثابۀ برادر غریب در می‌آید)؛ دوم خانوادۀ فتحی (آقای فتحی، همسرش کبری خانم ـ که دوست صمیمی مادر غریب بوده است ـ و دخترشان زهره که همچون خواهری کوچک‌تر برای غریب رشد می‌کند). این خانواده‌ها، به‌ویژه خوش‌نظر و فتحی، با تکیه بر ارزش‌هایی چون مهمان‌نوازی، خردورزی، تلاش و مسئولیت‌پذیری اجتماعی، بستری تازه برای جامعه‌پذیری غریب فراهم می‌آورند.
غریب با پشتکار فراوان، نخست به‌عنوان کارمند دفتر در ادارۀ آموزش و پرورش استان گیلان (با کمک مدیرکل وقت، آقای طپشدار) استخدام می‌شود. هم‌زمان، در کلاس‌های شبانه تحصیل را ادامه می‌دهد و دیپلم طبیعی می‌گیرد. پس از آن، در کنکور سراسری رشتۀ پزشکی دانشگاه تهران شرکت می‌کند و موفق می‌شود (نفر هفتم). در طول این مسیر، همواره از حمایت‌های معنوی و مادی شخصیت‌های الگو برخوردار است: کرامتی (کتابدار پیر و مهربان)، طاعتی (کتابفروش روشنفکر)، همکاران اداری (حسین آقا، گلرخ، خانم نصیبی) و نیز استادان دانشگاه (پروفسور «خ» و دکتر «ع»).
داستان همچنین به موازات، ماجرای عشق کریم و رعنا (دختری که در پارک کرج با او آشنا می‌شود) را روایت می‌کند که به ازدواج و تشکیل خانواده می‌انجامد. غریب در سال‌های بعد، با کمک استادانش برای پیوند چشم مصنوعی به اسپانیا اعزام می‌شود و با چهره‌ای تازه به ایران بازمی‌گردد. او سپس در کنکور تخصص داخلی (قلب و عروق) قبول می‌شود (نفر پنجم)، با مروارید (دکتر داروساز، دختر یکی از بیمارانش) ازدواج می‌کند و پس از سال‌ها خدمت در اداره و بیمارستان، به مقام مدیر کل آموزش و پرورش گیلان می‌رسد. رمان با تصویری از زندگی آرام و موفق غریب در کنار همسر، فرزند (آرش)، خواهرخوانده‌اش زهره (که دندانپزشک شده و با مهندس عباس ازدواج کرده است) و خانواده‌های خوش‌نظر و فتحی به پایان می‌رسد.
پیشینۀ پژوهش در حوزۀ نقد ادبی فارسی نشان می‌دهد که مطالعۀ شخصیت و فرایند شخصیت‌پردازی، به‌عنوان یکی از ارکان اساسی روایت داستانی، همواره مورد توجه پژوهشگران بوده است. بخش عمده‌ای از این پژوهش‌ها به شناسایی تکنیک‌های مستقیم و غیرمستقیم شخصیت‌پردازی (از طریق توصیف، گفت‌وگو، کنش و نام‌گذاری) و نیز تحلیل روان‌شناختی شخصیت‌ها در بافت اجتماعی آثار اختصاص داشته است. برای نمونه، گودرزی‌نژاد (۱۳۸۸) به تحلیل شخصیت‌پردازی در رمان «چراغ‌ها را من خاموش می‌کنم» پرداخته و آتش‌سودا و حریرجهرمی (۱۳۸۹) شیوه‌های خلق شخصیت در رمان «همسایه‌ها» را واکاوی کرده‌اند. عبیدی‌نیا و دلائی میلان (۱۳۹۱) در مقالۀ «شخصیت و شخصیت‌پردازی در حدیقة سنایی» ضمن بررسی ساختاری حکایت‌های سنایی، دو شیوۀ شخصیت‌پردازی مستقیم و غیرمستقیم (از رهگذر رخدادها، گفت‌وگو و نام‌گذاری) را تحلیل کرده و نشان داده شده که شخصیت‌ها در این متون عرفانی اغلب مطلق و دوسویه‌اند و گفت‌وگوهای مناظره‌گونه نقش اصلی را ایفا می‌کنند. به‌طور مشابه، اسداله‌زاده گودرزی و ابراهیم‌تبار (1392) در پژوهش «شخصیت و شخصیت‌پردازی در رمان ملکوت» و تحلیل رمان «چراغ‌ها را من خاموش می‌کنم» اثر زویا پیرزاد، به شیوۀ راوی اول شخص مفرد و تأثیر آن در ارائه صریح شخصیت‌ها پرداخته‌اند. در مقالۀ خواجه‌پور و علّامی (1392) با عنوان «شخصیت و شخصیت‌پردازی در رمان نخل‌ها و آدم‌ها» نیز بسامد بالای شخصیت‌پردازی مستقیم (از زبان راوی دانای کل) نسبت به شیوۀ غیرمستقیم بررسی شده و ارتباط شخصیت با عناصری چون زاویۀ دید، زمان، مکان و موضوع داستان تحلیل شده است. ارزش این مطالعات در شناسایی ابزارهای فنی نویسندگان است، اما اغلب به پیوند نظام‌مند شخصیت با لایه‌های فرهنگی و نهادی جامعه توجهی ندارند و شخصیت را بیشتر در چهارچوب تکنیک‌های روایت و روانشناسی فردی بررسی می‌کنند.
در حوزه‌ای نزدیک‌تر به موضوع این پژوهش، یعنی نسبیت فرهنگ و شخصیت، در ایران پژوهشهای محدودی صورت گرفته است. مقالۀ میرزایی و رحمانی (1387) با‌عنوان «فرهنگ و شخصیت ایرانیان در سفرنامه‌های خارجی» با رویکردی هرمنوتیکی به بازنمایی ویژگی‌های شخصیت ایرانی در آثار سفرنامه‌نویسان غربی پرداخته و مفاهیمی چون «نبوغ بقا»، «دوفضایی بودن» (اندرونی/ بیرونی)، «استبدادمداری» و «تقدیرگرایی» را به‌عنوان مؤلفه‌های تکرارشونده در این تصاویر معرفی کرده است. این مقاله بر ضرورت پرهیز از کلی‌گویی در توصیف «شخصیت ایرانی» و لزوم مطالعات محلی تأکید دارد. همچنین مقالۀ صادقی (1381) با عنوان «فرهنگ و شخصیت: شرح مختصری از یک تلاقی» به تفاوت الگوهای شخصیت‌پردازی در جوامع فردگرای غربی و جوامع جمع‌گرای شرق آسیا اشاره کرده است و نشان می‌دهد که نظریه‌های شخصیت، به جای آنکه انعکاس‌دهندۀ طبیعت جهانی بشر باشند، برآمده از عقاید و تجربیات جوامع آمریکایی و اروپایی‌اند. با این حال، این پژوهش‌ها عمدتاً در چارچوب انسان‌شناسی فرهنگی و به دور از تحلیل آثار ادبی داستانی انجام شده‌اند و امکان بهره‌گیری از ظرفیت رمان به‌مثابۀ «متن قوم‌نگارانه» را از دست داده‌اند. از سوی دیگر، مقالۀ تبریزی شهروی (1399) که به «بررسی مفهوم شخصیت و نظریه‌های شخصیت‌شناسی» پرداخته است، صرفاً مروری کلی بر رویکردهای روان‌شناختی (روان‌کاوی، شناختی، صفات و تیپ‌شناسی) دارد و هیچ پیوندی با تحلیل ادبی یا فرهنگی برقرار نمی‌کند.
در سنت انسان‌شناسی غربی، رویکرد «قوم‌نگاری ادبی»2 به‌ویژه با کارهای فیشر (Fischer, 1986) و کلیفورد (Clifford, 1988) صورت‌بندی شده است. این رویکرد بر آن است که رمان‌ها و آثار داستانی می‌توانند همان کارکرد داده‌های میدانی را در بازسازی نظام‌های معنایی و الگوهای فرهنگی یک جامعه ایفا کنند. لوسین گلدمن (۱۳۹۰) نیز در چارچوب «ساخت‌گرایی تکوینی» با تأکید بر مقولۀ کلیت و پیوند جهان‌نگری گروه‌های اجتماعی با آفرینش‌های ادبی، کوشیده است تا نشان دهد چگونه آثار ادبی را می‌توان در ساختارهای اجتماعی ـ تاریخی گسترده‌تری تفسیر کرد (ر.ک. پوینده، ۱۳۸۱). با وجود اشتهار این رویکردها در سنت غربی، در ایران کاربرد آن‌ها در تحلیل رمان بسیار محدود بوده و به‌ویژه در پیوند با نهلۀ «فرهنگ و شخصیت» تاکنون اقدامی صورت نگرفته است.
مرور انتقادی پیشینه، نشان می‌دهد که مطالعات شخصیت‌پردازی در نقد ادبی فارسی، شخصیت را جدا از لایه‌های فرهنگی و نهادی بررسی کرده‌اند. همچنین مفهوم «شخصیت پایه» و «الگوهای فرهنگی» در انسان‌شناسی ایران به‌طور نظام‌مند در تحلیل یک رمان به‌کار گرفته نشده و شخصیت قهرمان همواره از منظر روان‌کاوی فردی (فرویدی) تحلیل شده است. درنهایت، رمان فارسی با ظرفیت‌های انسان‌شناختی (مانند دایره‌های اوج) تاکنون به‌مثابۀ «قوم‌نگاری ادبی» برای بازسازی الگوهای یک خرده‌فرهنگ خوانش نشده است.
بدین ترتیب، پژوهش حاضر در سه جهت متمایز می‌شود: نخست، به‌کارگیری چارچوب «نهلۀ فرهنگ و شخصیت» برای تحلیل شخصیت‌پردازی در رمان به‌جای تحلیل‌های فردی ـ فرویدی؛ دوم، خوانش رمان به‌مثابۀ «قوم‌نگاری ادبی» برای بازسازی «نظام معنایی» جامعۀ گیلان در دورۀ گذار؛ سوم، تمرکز بر شخصیت اصلی (غریب‌اوقلی) به‌عنوان مطالعه‌ای از شکل‌گیری شخصیت پایه در تعامل نهادهای اولیه و ثانویه. این رویکرد برای نخستین بار در تحلیل دایره‌های اوج انجام می‌شود.
پژوهش حاضر برای تحلیل رمان دایره‌های اوج، از چارچوب نظری «نهلۀ فرهنگ و شخصیت»3 بهره می‌گیرد. این نهله که در پیوندگاه انسان‌شناسی و روانشناسی در نیمۀ نخست قرن بیستم شکل گرفت، اساساً به مطالعۀ رابطۀ دیالکتیکی میان فرهنگ (به‌مثابۀ نظامی از معانی، ارزش‌ها و نهادها) و شخصیت (به‌مثابۀ الگوی نسبتاً پایدار اندیشه، احساس و رفتار فرد) می‌پردازد (فکوهی، 1384: 198-202). رویکرد کلان این نهله بر آن است که فرهنگ تنها پدیده‌ای انتزاعی و مستقل از انسان نیست، بلکه در کالبد شخصیت افراد متبلور می‌شود و از این رهگذر است که می‌توان آن را مطالعه کرد؛ به بیان دیگر، انسان «رسانه‌ای» است که فرهنگ از آن عبور کرده و معنا می‌یابد (فکوهی، 1384). از منظر این نهله، نظام فرهنگی از طریق فرایندهای اکتسابی همچون آموزش، تقلید و شرطی‌شدگی در بستر محیط اجتماعی درونی شده و درنهایت، «شخصیت فرهنگی»4 را برای اعضای جامعه پی‌ریزی می‌کند (شربتیان، 1397). از منظر این نهله، نظام فرهنگی از طریق فرایندهای اکتسابی همچون آموزش، تقلید و شرطی‌شدگی در بستر محیط اجتماعی درونی شده و درنهایت، الگویی از «شخصیت فرهنگی» را برای اعضای جامعه پی‌ریزی می‌کند (Bock, 1999: 31-33). در ادامه، مهم‌ترین مفاهیم و آرای این نهله که نقش بنیادینی در تحلیل حاضر ایفا می‌کنند، با تأکید بر کاربست آن‌ها در تحلیل رمان تشریح می‌شوند:
۱. زبان و محیط (ادوارد ساپیر5): ساپیر از پیشگامان این نهله، با تأکید بر نقش زبان به‌عنوان سامانه‌ای که ذهنیت را می‌سازد و تجربه را ذخیره می‌کند، بر تأثیر بنیادین محیط فرهنگی ـ زبانی در شکل‌گیری «شخصیت پایه»6 تأکید داشت. از این منظر، زبانی که فرد در آن رشد می‌کند (ازجمله لهجه‌ها، اصطلاحات محلی، ضرب‌المثل‌ها و شیوه‌های گفتاری خاص یک منطقه) چهارچوب ادراکی او از جهان را تعیین می‌کند (Sapir, 1949). در رمان دایره‌های اوج، استفادۀ مکرر از واژگان گیلکی (مانند «بخیر»، «دبرار»، «زنبیل»، «چلیک»)، اصطلاحات محلی و گفت‌وگوهای ادیبانه که بازتاب «سبک فرهنگی مسلط در جامعۀ رشت» تلقی می‌شوند، صرفاً تکنیکی ادبی نیستند، بلکه تجلی همین تأثیر محیط زبانی بر شخصیت‌پردازی هستند. شخصیت اصلی، غریب، اگرچه در فقر و حاشیه رشد می‌کند، اما از همان کودکی در شبکه‌ای از معانی زبانی و فرهنگی غرق است که بعدها مبنای جامعه‌پذیری مجدد او می‌شود.
۲. الگوهای فرهنگی7، کمان فرهنگی8 و نمونۀ شخصیتی9 (روث بندیکت10): بندیکت با معرفی مفاهیم «الگوی فرهنگی» و «کمان فرهنگی»، استدلال می‌کند که هر جامعه‌ای از میان طیف گسترده اما محدودی از امکانات رفتاری و نگرشی (کمان فرهنگی)، تنها تعداد معدودی «نمونۀ شخصیتی» یا آرمان فرهنگی را برمی‌گزیند و و از طریق نهادهای جامعه‌پذیری پرورش می‌دهد. این نمونه‌های آرمانی، که تبلور فرهنگ مسلط جامعه هستند، از طریق درونی شدن توسط اعضا، به ایجاد «شخصیت گروهی» همگرا می‌انجامند (Benedict, 1934). در رمان دایره‌های اوج، کمان فرهنگی جامعۀ رشت حول محورهایی چون «خردورزی»، «اخلاق مدنی»، «تعهد اجتماعی»، «تلاش و امید» و «مهمان‌نوازی» سازماندهی شده است. شخصیت‌هایی مانند آقای خوش‌نظر (فیلسوف خودساخته و مدیر مسافرخانه)، طپشدار (مدیرکل عادل و خردمند)، کرامتی (کتابدار پیر و مهربان) و طاعتی (کتابفروش روشنفکر) هر یک تجسمِ این نمونه‌های شخصیتی آرمانی هستند. غریب، در مسیر تحول خود، نه از روی اجبار، بلکه از طریق فرایندهای «آموزش، تقلید و شرطی‌شدگی» (که در ادامه تشریح می‌شود) به‌تدریج با این الگوها همگرا می‌شود و سرانجام خود به یکی از حلقه‌های این کمان فرهنگی بدل می‌گردد.
۳. شخصیت پایه و فرهنگ‌پذیری11 (رالف لینتون12 و آبرام کاردینر13): در تقابل با دیدگاه یک‌سویۀ بندیکت که تأکید بیشتری بر سلطۀ الگوهای فرهنگی دارد، رالف لینتون (Linton, 1945) و کاردینر (Kardiner, 1939) با معرفی مفهوم «شخصیت پایه»، بر این نکته تأکید کردند که هر فرد تنها بخشی از کل فرهنگ خود را بازتاب می‌دهد و درون هر جامعه تنوع شخصیتی وجود دارد. شخصیت پایه، هستۀ مشترک شخصیتی است که اعضای یک جامعه در نتیجۀ تجربیات مشترک در فرایند «فرهنگ‌پذیری» و به‌ویژه از طریق «نهادهای اولیه»14 (مانند خانواده) و «نهادهای ثانویه»15 کسب می‌کنند (Linton, 1945). نهادهای اولیه شامل خانواده، شیوه‌های تربیت کودک، الگوهای فرزندپروری و نظام خویشاوندی هستند که ساختار شخصیت را در سال‌های آغازین شکل می‌دهند. نهادهای ثانویه شامل مدرسه، دین، نظام حقوقی، محل کار، تیمارستان، دانشگاه و دیگر نهادهای اجتماعی‌اند که شخصیت پایه را در مراحل بعدی بازتعریف، تثبیت یا اصلاح می‌کنند. کاردینر با تأکید بر «پیکربندی»16 این نهادها، استدلال می‌کند که این نهادها هستند که با تأثیر بر غرایز و رفتارها (از طریق نظام پاداش و تنبیه، الگوسازی و انتقال ارزش‌ها)، شخصیت پایۀ هر جامعه را می‌سازند. در رمان، شخصیت پایۀ غریب حاصل تعامل پیچیدۀ نهادهاست: نهاد اولیۀ خانواده (مادر سخت‌کوش و متکی به نفس که ارزش‌هایی چون «صبر، قناعت و توکل» را درونی می‌کند)؛ سپس نهاد جانشینِ خانوادۀ خوش‌نظر و فتحی که خلأ عاطفی را پر می‌کنند؛ و درنهایت نهادهای ثانویه: تیمارستان (که گرچه نماد طرد است، به فضایی برای اندیشیدن و کتابخوانی تبدیل می‌شود)، مدرسه و اداره (که نظم، مسئولیت‌پذیری و خردورزی را نهادینه می‌کنند) و دانشگاه (که او را با خرده‌فرهنگ نخبگانی و ارزش‌های علمی آشنا می‌سازد).
۴. نقش آموزش، تقلید و شرطی‌شدگی در جامعه‌پذیری: یکی از ارکان هستۀ مرکزی نهلۀ فرهنگ و شخصیت آن است که شخصیت عمدتاً امری ذاتی یا زیستی نیست، بلکه از طریق فرایندهای اکتسابی «آموزش»، «تقلید» و «شرطی‌شدگی» در بستر محیط فرهنگی فراگرفته می‌شود (Bock, 1999: 45-47). آموزش شامل انتقال مستقیم ارزش‌ها، هنجارها و مهارت‌ها از طریق زبان و گفت‌وگوست. در رمان، گفت‌وگوهای ادیبانۀ غریب با آقای خوش‌نظر، نصایح مادر و توصیه‌های کرامتی و طاعتی نمونه‌هایی از آموزش مستقیم هستند. تقلید به معنای الگوسازی ناآگاهانه از شخصیت‌های مرجع است. غریب آگاهانه از منش و مشی آقای خوش‌نظر (در مدیریت اخلاقی)، طاعتی (در ادب و دانش‌دوستی) و کریم (در وفاداری و همدلی) تقلید می‌کند. شرطی‌شدگی نیز از طریق نظام پاداش و تنبیه (مادی و نمادین) عمل می‌کند: موفقیت در تحصیل و کار، احترام اجتماعی و پذیرفته شدن در «دایرۀ انسان‌های عاقل» به‌مثابۀ پاداش، و طرد، فقر و برچسب (انگ) «دیوانگی» به‌منزلۀ تنبیه عمل می‌کنند. رمان به‌روشنی نشان می‌دهد که شخصیت غریب برخلاف نظر فروید مبنی بر کشمکش‌های غریزی، محصول همین فرایندهای یادگیری اجتماعی ـ فرهنگی است.
5. هویت جنسی و انتقال فرهنگی (مارگارت مید17): مید با پژوهشهای میدانی خود در ساموآ و گینۀ نو، به‌ویژه در زمینۀ «بحران18 بلوغ» و الگوهای فرزندپذیری، نشان داد که مفاهیمی چون زنانگی و مردانگی، نقشهای جنسیتی و حتی رفتارهای به‌ظاهر طبیعی مانند خشم و محبت، بیش از آنکه در زیست‌شناسی یا غرایز سرکوب‌شده ریشه داشته باشند، تابع الگوهای فرهنگی هستند و از طریق آموزش و انتقال فرهنگی در فرایند جامعه‌پذیری به افراد القا می‌شوند. در رمان دایره‌های اوج، نویسنده در تقابلی آگاهانه با تصویر رایج از زنِ منفعل یا اغواگر، زن را به‌مثابۀ «کنشگر فرهنگی» فعال، مستقل و سازنده بازمی‌نمایاند: مادر غریب (زنِ سخت‌کوش و آهنین که بنیان‌های اخلاقی شخصیت او را می‌ریزد)، نرگس خانم (همسر خوش‌نظر که به‌مثابۀ «نهاد فرهنگی زنده» عمل می‌کند)، کبری خانم (حافظ خاطرۀ مادر و حامی عاطفی)، رعنا (زنِ تحصیل‌کرده و کنشگر) و زهره (دختر نوجوانی که در مسیر دندانپزشک شدن، الگوی زنِ متخصص و مستقل را بازنمایی می‌کند). این شخصیت‌ها، برخلاف تحلیل‌های فرویدی که تمایلات جنسی یا عقده‌های سرکوب‌شده را محور شخصیت زنان قرار می‌دهند، محصول الگوهای فرهنگی جامعۀ گیلان در دورۀ گذار هستند (Mead, 1928).
درمجموع با ارائۀ شواهد متنی مشخص از رمان مذکور و با توجه به مفاهیم و آرای بیان‌شده، از طریق تحلیل کنش‌ها، گفت‌وگوها و نسبت‌های نهادی شخصیت غریب و دیگر شخصیت‌های رمان استخراج و به تصویر کشیده می‌شوند. هدف آن است که نشان داده شود رمان مذکور صرفاً یک اثر ادبی نیست بلکه «قوم‌نگاری ادبی» جامعۀ گیلان در دورۀ گذار (با تأکید بر شهر رشت در دهه‌های ۱۳۳۰ تا ۱۳۵۰ شمسی) است که از رهگذر داستان زندگی یک قهرمان از حاشیه به مرکز، پویایی‌های درونی فرهنگ و شخصیت را ثبت کرده است.
پژوهش حاضر، با اتکا بر روش کیفی و با رویکرد تحلیل محتوای کیفی جهت‌دار19 انجام شده است. این رویکرد که در آن کدگذاری اولیه براساس مفاهیم برگرفته از چارچوب نظری هدایت می‌شود، مناسب پژوهش‌هایی است که هدفشان آزمون یا بسط یک نظریه در بستری جدید باشد (Hsieh & Shannon, 2005). رویکرد اصلی، مطالعۀ اسنادی با تمرکز بر رمان دایره‌های اوج اثر اصغر عسکری خانقاه به عنوان سند اصلی پژوهش است. برای استخراج و تحلیل داده‌ها از راهبرد نظریۀ داده‌بنیاد در مرحلۀ کدگذاری بهره گرفته شده است. هدف این فرایند، رسیدن به درون‌فهمی ژرفانگرانه از نحوۀ بازنمایی پویایی‌های رابطۀ «فرهنگ و شخصیت» در بستر روایی این اثر است.
یکی از پیش‌فرض‌های روش‌شناختی این پژوهش آن است که رمان‌ها و آثار داستانی می‌توانند همان کارکرد داده‌های میدانی را در بازسازی نظام‌های معنایی و الگوهای فرهنگی هر جامعه ایفا کنند (Fischer, 1986; Clifford, 1988). این رویکرد که «قوم‌نگاری ادبی» نام دارد، درپی بازنمایی «واقعیت عینی» یک فرهنگ نیست، بلکه در جست‌وجوی «نظام‌های معنایی» و «الگوهای فرهنگی» است که درون خود اثر داستانی، از رهگذر روایت، شخصیت‌پردازی، گفت‌وگوها و توصیفات بازنمایی می‌شوند. از این منظر، رمان دایره‌های اوج به‌مثابۀ «سند فرهنگی» تلقی می‌گردد. مؤلفه‌های فرهنگ بازنمایی‌شده در رمان (ازجمله الگوهای مهمان‌نوازی، آداب معاشرت، سلسله‌مراتب احترام، اقتصاد مبتنی بر برنج و چای، آیین‌های شب‌نشینی و خواستگاری، و نظام ارزشی حاکم بر خانواده و خویشاوندی) از خود متن و از زبان شخصیت‌ها، گفت‌وگوها، توصیف مکان‌ها و کنش‌ها استخراج می‌شوند، نه از پیش‌فرض‌های بیرونی. بنابراین، پژوهش حاضر ادعای «قوم‌نگاری» به معنای کلاسیک (میدانی و انسان‌شناختی) را ندارد، بلکه از رمان به‌عنوان «متن قوم‌نگارانه» استفاده می‌کند؛ متنی که نویسنده آن خود انسان‌شناس است و با تکیه بر تجربۀ زیسته و دانش تخصصی، بازنمودی از یک خرده‌فرهنگ خاص ارائه می‌دهد. بدیهی است که یافته‌های حاصل از این رویکرد به همان اثر داستانی محدود است و قابلیت تعمیم به کل فرهنگ گیلان در دورۀ تاریخی مذکور را ندارد. فرایند تحلیل کدگذاری سه‌مرحله‌ای به شرح زیر بود:
۱. کدگذاری باز: مفاهیم کلیدی چارچوب نظری «نهلۀ فرهنگ و شخصیت» شامل «شخصیت پایه» (کاردینر)، «الگوهای فرهنگی»، «کمان فرهنگی» و «فرهنگ‌پذیری» (بندیکت)، «نهادهای اولیه و ثانویه» (لینتون و کاردینر)، «آموزش و تقلید و شرطی‌شدگی» (باک) و «هویت جنسی به‌مثابۀ کنشگری فرهنگی» (مید) به‌عنوان کدهای اولیه درنظر گرفته شدند. هم‌زمان، در حین خوانش متن، کدهای نوظهور (مانند «مقاومت از طریق ادغام»، «خانوادۀ گسترده به‌مثابۀ نهاد جایگزین»، «تیمارستان به‌مثابۀ فضای تأمل») نیز استخراج و به فهرست کدها افزوده شدند؛ ۲. کدگذاری محوری: تمام متن رمان (441 صفحه) با هدف یافتن مصادیق، شواهد متنی و کنش و گفت‌وگوهای مرتبط با کدهای اولیه، بارها مورد بررسی قرار گرفت و برای هر کد، حداقل سه شاهد متنی از بخش‌های مختلف رمان گردآوری شد؛ ۳. کدگذاری گزینشی: درنهایت، رابطۀ بین مفاهیم استخراج‌شده در قالب مضامین اصلی سازماندهی و تحلیل نهایی ارائه شد. «شکل‌گیری شخصیت پایۀ غریب در تعامل نهادهای اولیه و ثانویه»؛ «کمان فرهنگی رشت و تجسم آن در شخصیت‌های الگو (خوش‌نظر، طپشدار، کرامتی، طاعتی)»؛ «غلبۀ نیروهای اجتماعی ـ فرهنگی بر نیروهای زیستی (تمایز با فروید)»؛ «زن به‌مثابۀ کنشگر فرهنگی»؛ و «رمان به‌مثابۀ قوم‌نگاری ادبی: بازنمایی نظام معنایی گیلان در دورۀ گذار».
شخصیت به‌عنوان عنصر محوری روایت در رمان دایره‌های اوج اثر اصغر عسکری‌خانقاه، نقش بنیادینی در بازنمایی پیچیدگی‌های روانی ـ اجتماعی و فرایند فرهنگ‌پذیری ایفا می‌کند. از منظر روانشناسی اجتماعی، هربرت بلومر (Blumer, 1969) شخصیت را به‌عنوان ساختاری منسجم و پویا از عادات، نگرش‌ها و ویژگی‌های روانی می‌داند که در قالب نقشهای اجتماعی متجلی می‌شود. این دیدگاه برای تحلیل شخصیت‌پردازی رمان، به‌ویژه در بررسی شخصیت اصلی، غریب‌اوقلی، راهگشاست.
در ادبیات داستانی، شخصیت‌ها موجودات ساخته‌شده‌ای هستند (میرصادقی، 1394: 122) که عامل شخصیت20 هستۀ مرکزی روایت را تشکیل می‌دهد (براهنی، 1368: 224). بر این اساس، شخصیت21 کیفیت روانی و اخلاقی خود را از طریق کنش‌ها و گفتار نشان می‌دهد (Abrams, 1999). در رمان دایره‌های اوج با بهره‌گیری از رویکرد انسان‌شناسی روان‌شناختی، شخصیت به‌عنوان الگوی متمایز اندیشه، رفتار و واکنش‌های عاطفی تعریف می‌شود که چگونگی سازگاری فرد با محیط را مشخص می‌سازد (Bock, 1999).
نهلۀ فرهنگ و شخصیت در انسان‌شناسی، با تأکید بر رابطۀ دیالکتیکی بین فرد و جامعه، به بررسی الگوهای فرهنگی پایه در شکل‌گیری شخصیت می‌پردازد (Benedict, 1934). کاردینر (Kardiner, 1939) با طرح مفهوم «شخصیت پایه» نشان می‌دهد که چگونه نهادهای اولیۀ جامعه در شکل‌گیری الگوهای شخصیتی مشترک به ایفای نقش می‌پردازد.
در این رمان، نویسنده با بهره بردن از این چارچوب نظری و خلق شخصیت غریب‌اوقلی، به بازنمایی فرایند جامعه‌پذیری و فرهنگ‌پذیری در بافت فرهنگی شهر رشت می‌پردازد. قهرمان اصلی که «بذر امید به آینده را در دل محتاجان می‌کارد» (عسکری‌خانقاه، 1393، 9)، تجسم آرمان‌های فرهنگی جامعۀ خود است. همان‌گونه که بندیکت (Benedict, 1934) در نظریۀ الگوهای فرهنگی اشاره می‌کند، جامعه با انتخاب و تقویت ویژگی‌های شخصیتی خاص، به ایجاد الگوی شخصیتی گروهی می‌پردازد. از این رو، شخصیت‌پردازی22 در این اثر از نوع پویا و روان‌شناختی است. تحول شخصیت غریب از کودکی محروم تا جوانی خودساخته، به شکلی باورپذیر و مبتنی بر اصول داستان‌نویسی واقع‌گرا ترسیم شده است. میرصادقی (1394) برای باورپذیری تحول شخصیت، سه شرط اساسی قائل است: تناسب تغییرات با امکانات شخصیت، تأثیرپذیری از شرایط محیطی، و وجود زمان کافی برای وقوع تغییرات. رمان دایره‌های اوج هر سه شرط را به‌خوبی رعایت کرده است. بنابراین، شخصیت‌پردازی در این اثر از الگوی واقع‌گرایانه و روان‌شناختی تبعیت می‌کند. براساس نظریۀ مید (1934) در باب جامعه‌پذیری، شخصیت اصلی از طریق تعامل با «دیگری معنادار»23 شکل می‌گیرد. شخصیت‌هایی مانند آقای خوش‌نظر به‌عنوان الگوهای فرهنگی عمل می‌کنند که ارزش‌هایی چون خردگرایی و پایمردی را از طریق فرایندهای آموزش و تقلید منتقل می‌کنند. شخصیت‌های فرعی رمان نیز هر کدام نمایندۀ جنبه‌ای از فرهنگ و جامعۀ رشت هستند. شخصیت‌هایی مانند آقای خوش‌نظر، کرامتی و طاعتی، به‌عنوان الگوهای فرهنگی عمل می‌کنند و در فرایند جامعه‌پذیری غریب نقش اساسی ایفا می‌کنند. این شخصیت‌ها تجسم آرمان‌های فرهنگی جامعۀ رشت هستند که بندیکت (Benedict, 1934) از آن به‌عنوان «کمان فرهنگی» یاد می‌کند.
نکتۀ قابل تأمل در شخصیت‌پردازی این رمان، توجه به تأثیر نهادهای اجتماعی بر شکل‌گیری شخصیت است. همان‌گونه که مید (Mead, 1928) در نظریۀ کنش متقابل نمادین تأکید می‌کند، خود24 از طریق تعامل با دیگران شکل می‌گیرد. غریب در تعامل با شخصیت‌های مثبت رمان، هویت جدیدی می‌سازد و از حالت انفعال به کنشگری اجتماعی تبدیل می‌شود. شخصیت‌پردازی در دایره‌های اوج همچنین نشان می‌دهد که چگونه فرد می‌تواند بر محدودیت‌های اجتماعی غلبه کند و به عاملی فعال در تغییر سرنوشت خود تبدیل شود. این نگاه، همسو با دیدگاه اریکسون (Erikson, 1968) درمورد بحران هویت و شکل‌گیری شخصیت در دورۀ نوجوانی است. درمجموع، شخصیت‌پردازی در رمان دایره‌های اوج، نمونۀ موفقی از تلفیق عناصر داستانی با مفاهیم انسان‌شناختی است که با دوری از تک‌خطی بودن و ارائۀ تحولی مبتنی بر اصول علمی، عمق و غنای فراوانی به اثر بخشیده است که در ادامه شرح داده می‌شود:
شخصیت «غریب‌اوقلی» به‌عنوان محور رمان، نمونه‌ای بارز از تأثیر متقابل نهادهای اجتماعی و فرایند جامعه‌پذیری در شکل‌گیری «شخصیت پایه» است. از منظر آبرام کاردینر، شخصیت پایه حاصل مشترک تجربیات اولیۀ کودکی و نهادهای فرهنگی هر جامعه است که شیوه‌های خاص تطابق فرد با محیط را تعیین می‌کند (کاردینر، ۱۳۷۹: ۶۷). در رمان دایره‌های اوج، شخصیت غریب‌اوقلی نمونۀ بارزی از تأثیر این نهادهاست:
- نقش نهادهای اولیه (خانواده): خانوادۀ غریب، با وجود غیبت پدر و فقر اقتصادی، به رهبری مادری سخت‌کوش و متکی به نفس، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری شخصیت او دارد. تربیت مادر، مبتنی بر صبر، قناعت، توکل به خدا (یا هو) و اهمیت کار و تلاش، سنگ بنای شخصیت «فرامن»25 قدرتمند غریب را می‌گذارد. این فرامن، وجدان اخلاقی او را چنان تقویت می‌کند که حتی در سخت‌ترین شرایط (مانند فقر، یتیمی و معلولیت) به‌عنوان عاملی درونی، او را به سمت ارزش‌هایی مانند درستکاری، ایثار و مسئولیت‌پذیری سوق می‌دهد. این آموزش‌ها، به‌عنوان «الگوهای ناخودآگاه فرهنگی»، حتی پس از مرگ مادر نیز هدایتگر غریب هستند. همچنین رمان به شکلی ظریف، نقش «خانوادۀ گسترده»26 را به‌عنوان یک نهاد فرهنگی قدرتمند در جامعۀ گیلان به تصویر می‌کشد. خانوادۀ خوش‌نظر، فراتر از یک شبکۀ خویشاوندی، به یک «نهاد فرهنگی جامع» تبدیل می‌شود که کارکردهای اقتصادی، عاطفی و فرهنگی را یکجا ارائه می‌دهد. این الگو، همسو با یافته‌های بندیکت (Benedict, 1934) درمورد جوامعی است که در آن‌ها «الگوهای فرهنگی» حول محور هم‌بستگی جمعی و نه فردگرایی شکل می‌گیرند.
ورود غریب به این خانواده، نمونه‌ای از فرایند «جایگزینی نهادی» است که کاردینر به آن اشاره دارد. زمانی که نهاد خانوادۀ اولیه (به‌دلیل فوت مادر) کارکرد خود را ازدست می‌دهد، خانوادۀ خوش‌نظر به‌عنوان نهاد جایگزین، پایگاه امنی برای جامعه‌پذیری مجدد غریب فراهم می‌آورد. صحنه‌های پرشماری که غریب در آن، پدرانه بر سر زهره ـ این «خواهر خوانده» ـ سرمایه‌گذاری فرهنگی می‌کند («زهره جان حتماً وقت دارم، ولو نصف شب باشه، تا بیام روی ماهت رو ببینم...»، (عسکری‌خانقاه، 1393: 347)، نشان‌دهندۀ درونی‌سازی و بازتولید همان الگوهای فرهنگی است که خود دریافت کرده است.
- نقش نهادهای ثانویه (مدرسه، تیمارستان، نهاد پزشکی و آموزش عالی): نهادهای ثانویه و ارتباط با شخصیت‌های فرهیخته، به تکمیل فرایند جامعه‌پذیری غریب و تقویت «فرامن» او کمک شایانی می‌کنند. مدرسه و به‌ویژه تیمارستان، به‌عنوان نهادهای ثانویه، نقش متناقض‌نمایی ایفا می‌کنند. دوران اقامت چهارساله در تیمارستان را می‌توان به‌منزلۀ یک «نهاد ثانویۀ اصلاحی» درنظر گرفت. اگرچه تیمارستان نماد طرد و انزوای اجتماعی است، اما برای غریب به فضایی برای «اندیشیدن» و «کتابخوانی» تبدیل می‌شود. این دوره، مصادف با بحران هویت نوجوانی (به تعبیر اریکسون) است و غریب از طریق مطالعه و تأمل، بر بحران روانی ـ اجتماعی خود غلبه کرده و هویت جدیدی می‌سازد؛ هویتی که نه براساس برچسب «دیوانه»، که براساس «خردورزی» و «خودآگاهی» استوار است. این فرایند، همسو با دیدگاه کاردینر است که نهادهای ثانویه می‌توانند شخصیت پایه را تقویت یا بازتعریف کنند.
نهاد پزشکی و آموزش عالی نیز در ادامه و تکمیل نقش نهادهای اولیه، به‌عنوان نهادهای ثانویه‌ای عمل می‌کنند که «شخصیت پایۀ» غریب را بازتعریف و تثبیت می‌کنند. از منظر کاردینر (Kardiner, 1939)، نهادهای ثانویه، سازوکارهای تطابق ثانویه را ایجاد می‌کنند که شخصیت پایه را در مواجهه با محیط پیچیده‌تر تقویت می‌نمایند. پذیرش غریب در دانشکدۀ پزشکی دانشگاه تهران، او را در معرض یک «خرده‌فرهنگ نخبگانی» قرار می‌دهد که بر ارزش‌هایی چون عقلانیت علمی، اخلاق حرفه‌ای و مسئولیت اجتماعی تأکید دارد. همان‌طور که پیش‌تر هم ذکر شد این فرایند، مصداق بارز نظریۀ مید (Mead, 1934) در باب «جامعه‌پذیری ثانویه» است. غریب در این مرحله، «خود» حرفه‌ای جدیدی می‌سازد که مکمل «خود» اجتماعی او در رشت است. بحران هویت حرفه‌ای او زمانی به اوج می‌رسد که دکتر (خ) با مشاهدۀ چشم مصنوعی‌اش، نه با ترحم، بلکه با مسئولیت‌پذیری حرفه‌ای واکنش نشان می‌دهد: «بنشین عزیزم، ترجمۀ مقاله رو بذار برای بعد و فعلاً ماجرای چشمت رو بگو... باید حتماً کاری برای چشمت انجام داد» (عسکری‌خانقاه، 1393: 353). این واکنش، یک «الگوی فرهنگی آرمانی» جدید از «پزشک به‌مثابۀ مدافع کرامت انسانی» را به غریب منتقل می‌کند و «فرامن» حرفه‌ای او را تقویت می‌نماید.
روث بندیکت (Benedict, 1934) در نظریۀ «الگوهای فرهنگی» خود استدلال می‌کند که هر جامعه‌ای از میان طیف گسترده اما محدودی از امکانات رفتاری (کمان فرهنگی)، تنها تعداد معدودی «نمونۀ شخصیتی» یا آرمان فرهنگی را برمی‌گزیند و از طریق نهادهای جامعه‌پذیری پرورش می‌دهد. در رمان دایره‌های اوج، شهر رشت دارای کمان فرهنگیِ معطوف به مؤلفه‌های زیر است که از متن رمان استخراج شده‌اند:
- خردورزی و تعقل‌گرایی عملی: شخصیت‌هایی مانند آقای خوش‌نظر (که فلسفۀ زندگی را «سازگاری با روزگار» تعریف می‌کند)، آقای طپشدار (که همواره بر «پیشرفت با تجربۀ عقلی» تأکید می‌ورزد)، و آقای طاعتی (که کتابفروشی‌اش به‌مثابۀ کانون گفتمان‌های روشنفکرانه عمل می‌کند) تجسم این مؤلفه هستند. غریب نیز فلسفۀ زندگی خود را چنین خلاصه می‌کند: «بهترین حدیث زندگی خوب دیدن و نرنجیدن است و مدام با تجربۀ عقلی پیش رفتن» (عسکری‌خانقاه، ۱۳۹۳: ۳۰). این جمله ادعای کلی نیست، بلکه بازتاب درونی‌شدۀ همان الگوی فرهنگی مسلط در ذهن قهرمان است.
- اخلاق مدنی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی: شخصیت محمد گاوی (مستخدم مدرسه که غریب را از مرگ نجات می‌دهد و خود در این راه جان می‌سپارد)، آقای کرامتی (کتابداری که بدون چشم‌داشت به نوجوانان فقیر کتاب می‌دهد)، و آقای فتحی (همسایه‌ای که پس از سال‌ها غریب را به یاد مادرش می‌پذیرد) تجسم این مؤلفه هستند.
«محمد آقا معطل نشد... با پریدنش توی آب بقیه بچه‌های محله... بی‌هیچ پلک‌زدنی خیره موندن» (همان: ۵). این صحنه، نمادی از فرهنگ ایثارگری است که در کمان فرهنگی رشت جایگاه والایی دارد.
- تلاش و پیشرفت فردی از راه سرمایۀ فرهنگی: غریب از کلاس نهم تا پزشکی و تخصص را طی می‌کند؛ زهره از کودکی تا دندانپزشکی؛ رعنا از دانشجو تا فوق‌لیسانس شیمی؛ کریم از مدیر مسافرخانه تا صاحب مغازۀ لوازم‌التحریر. این همگرایی شخصیت‌ها حول محور «پیشرفت از راه دانش» نشان می‌دهد که «سرمایۀ فرهنگی» (Bourdieu, 1986) در این کمان فرهنگی، کارکردی برابر با سرمایۀ اقتصادی دارد.
- مهمان‌نوازی و هم‌بستگی جمعی: توصیف مکرر آیین‌های مهمانی (شب‌نشینی‌های ساغری‌سازان، سفرۀ عقد و عروسی، تعارف چای و کلوچه و باقالاقاتوق) مؤید این مؤلفه است. خانم خوش‌نظر خطاب به غریب می‌گوید: «آقای غریب، به کلبۀ فقرا خوش اومدید» (همان: ۶۲). انتخاب عبارت «کلبۀ فقرا» (به جای «ما») نشان از درک این سنت به‌مثابۀ یک نهاد فراگیر اجتماعی ، نه یک رفتار فردی دارد.
- دین‌داری معطوف به اخلاق: تکیه‌کلام غریب («یا هو»)، دعاهای مادر، احترام به امام‌زاده‌ها در بندر پهلوی، و نصایح اخلاقی مبتنی بر قرآن و سنت، همگی مؤید دین‌داری‌اند. اما این دین‌داری از نوع اخلاق‌محور است، نه شعائر خشک. مادر غریب در پایان نمازش می‌خواند: «یا رب به خدایی خدائیت/ و آنگه به کمال پارسائیت/ کز عشق به غایتی رسانم/ کو ماند اگر چه من نمانم» (همان: ۹۹). عشق به‌عنوان غایت، محور دین‌داری است، نه ترس از جهنم.
شخصیت‌های الگو و کارکرد کمان فرهنگی: شخصیت‌های یادشده (آقای خوش‌نظر، طاعتی، کرامتی و طپشدار)، نه تنها تجسم عینی این آرمان‌های فرهنگی هستند بلکه از طریق تعاملات اجتماعی روزمره، آن‌ها را به دیگران (به‌ویژه غریب) منتقل می‌کنند. فرایند انتقال از سه مکانیسم پیروی می‌کند: (۱) آموزش مستقیم (نصایح صریح)؛ (۲) تقلید ناآگاهانه (الگوسازی رفتاری)؛ (۳) شرطی‌شدگی از طریق نظام پاداش و تنبیه (پاداش: موفقیت، احترام، پذیرش اجتماعی؛ تنبیه: طرد، فقر، انگ «دیوانگی»).
- همگرایی شخصیتی: غریب ابتدا تحت تأثیر این الگوها قرار می‌گیرد (جامعه‌پذیری اولیه) و سپس خود به یکی از حلقه‌های کمان فرهنگی تبدیل می‌شود. او با راهنمایی زهره و حمایت کریم، نقش یک «شخصیت پایه» جدید را ایفا می‌کند. توصیف نویسنده از جوانان رشت که در ظاهر و رفتار از الگوهای مشخصی (مانند مدل موی کرنل وایلد، کت و شلوارهای دو دکمه، کراوات و پوشت) پیروی می‌کنند (همان: ۴۹-۵۱)، نیز مؤید همین یکسان‌سازی در سبک زندگی تحت تأثیر الگوهای فرهنگی مسلط است. این توصیف نشان می‌دهد که «کمان فرهنگی» نه‌فقط در سطح ارزش‌های اخلاقی، بلکه در سطح نشانه‌های ظاهری (مد، پوشش، رفتارهای بدنی) نیز بازنمایی می‌شود.
یکی از ارکان هستۀ مرکزی نهلۀ فرهنگ و شخصیت آن است که شخصیت عمدتاً امری ذاتی یا زیستی نیست، بلکه از طریق فرایندهای اکتسابی «آموزش»، «تقلید» و «شرطی‌شدگی» در بستر محیط فرهنگی فراگرفته می‌شود (Bock, 1999: 45-47). رمان دایره‌های اوج به روشنی نشان می‌دهد که شخصیت غریب نه براساس کشمکش‌های غریزی، بلکه محصول همین فرایندهای یادگیری اجتماعی ـ فرهنگی است.
- آموزش مستقیم: شامل انتقال آگاهانۀ ارزش‌ها، هنجارها و مهارت‌ها از طریق زبان و گفت‌وگو است. در رمان، نمونه‌های متعددی از آموزش مستقیم وجود دارد: نصایح مادر به غریب («مواظب باش آدما گرگ هستن»، (همان: ۲۳))، توصیه‌های آقای خوش‌نظر دربارۀ «سازگاری با روزگار» (همان: ۸-۹)، و راهنمایی‌های کرامتی و طاعتی برای ادامۀ تحصیل. این آموزش‌ها نه در قالب درس‌های رسمی، بلکه در بافت تعاملات روزمره و اغلب توأم با محبت و احترام ارائه می‌شوند.
تقلید و الگوسازی: غریب آگاهانه از منش و مشی شخصیت‌های مرجع تقلید می‌کند. او نحوۀ تعامل آقای خوش‌نظر با دیگران (مهمان‌نوازی همراه با کرامت)، مدیریت اخلاقی طپشدار در محیط کار (عدالت همراه با مهربانی)، و ادب و منش طاعتی در کتابفروشی (دانش‌دوستی همراه با فروتنی) را مشاهده و درونی می‌کند. همان‌گونه که خود می‌گوید باید «با تجربۀ عقلی پیش برود» (همان: ۳۰). این تقلید تنها در پوشش و گفتار نیست، بلکه در «جهان‌بینی» و «منش» او نیز رخنه می‌کند.
- شرطی‌شدگی از طریق نظام پاداش و تنبیه: نظام پاداش و تنبیه در رمان به دو شکل مادی و نمادین عمل می‌کند:
· پاداش: موفقیت در تحصیل و کار، احترام اجتماعی، پذیرفته شدن در «دایرۀ انسان‌های عاقل»، دریافت هدایا (کت و شلوار از خوش‌نظر، خودنویس از طپشدار، کتاب از کرامتی و طاعتی)، و درنهایت تشکیل خانواده.
· تنبیه: فقر و گرسنگی، طردشدگی، بستری در تیمارستان، انگ «دیوانگی»، ازدست دادن مادر و نجات‌دهنده (محمد گاوی).
رفتارهای غریب به‌تدریج به گونه‌ای شرطی می‌شوند که او یاد می‌گیرد برای کسب پاداش و اجتناب از تنبیه، مطابق با الگوهای فرهنگی مسلط عمل کند. برای نمونه، تصمیم او برای ادامۀ تحصیل و تبدیل شدن به پزشک، نه ناشی از یک «غرایز درونی» (به تعبیر فروید)، بلکه پاسخی شرطی‌شده به مجموعه‌ای از پاداش‌های نمادین (احترام، امنیت، تعلق) است که از جامعه دریافت کرده است.
- نقش گفت‌وگو و ادبیات: گفت‌وگوهای ادیبانه، استفاده از اشعار فارسی (از حافظ و سعدی تا اخوان ثالث و فروغ فرخزاد)، ضرب‌المثل‌ها و آیات قرآنی در رمان تکنیک ادبی نیست، بلکه بازتاب‌دهندۀ «سبک فرهنگی مسلط» در جامعۀ رشت است که از این طریق، ارزش‌ها و هنجارها به نسل بعد انتقال می‌یابد. غریب در تیمارستان با خواندن صادق هدایت، در رشت با خواندن حافظ و سعدی، و در دانشگاه با خواندن آثار نویسندگان جهان، هم دانش و هم «شیوه‌های نگریستن به جهان» را فرا می‌گیرد.
این رمان به شکلی برجسته، مرز میان تحلیل انسان‌شناختی «فرهنگ و شخصیت» و تحلیل «روان‌کاوی فرویدی» را مشخص می‌سازد. توضیح نهلۀ فرهنگ و شخصیت را بر تبیین‌های فرویدی ترجیح می‌دهد. در حالی که فروید شکل‌گیری شخصیت را عمدتاً متأثر از کشمکش‌های غریزی (نهاد، خود و فراخود) و رابطۀ کودک با کالبد خویش و خانوادۀ هسته‌ای (عقدۀ ادیپ28، عقدۀ الکترا) می‌داند، رمان دایره‌های اوج بر غلبۀ نیروهای اجتماعی ـ فرهنگی بر نیروهای زیستی تأکید می‌ورزد (فکوهی، ۱۳۸۴: ۲۰۱-۲۰۲).
- غیاب پدر و فقدان عقدۀ ادیپ: غریب در غیاب کامل پدر رشد می‌کند. با این حال، این غیاب به شکل «کمبود روان‌شناختی ویرانگر» (چنان که در روان‌کاوی کلاسیک انتظار می‌رود) ظاهر نمی‌شود. بلکه این خلأ عاطفی با حضور شخصیت‌های اجتماعی جایگزین پر می‌شود: آقای طاعتی (در نقش پدر معنوی که کتاب هدیه می‌دهد)، آقای خوش‌نظر (در نقش پدرخوانده که راهنمایی می‌کند)، آقای طپشدار (در نقش حامی اداری و شغلی). بنابراین، کشمکش روانی غریب بر سر رقابت با پدر (عقده ادیپ) نیست، بلکه بر سر تطابق با فقر، طرد اجتماعی و یافتن جایگاه در ساختارهای کلان‌تر جامعه (مدرسه، تیمارستان، بازار کار، دانشگاه) است.
- تقدم نهادهای اجتماعی بر غرایز: محرک اصلی تحول و کنش غریب، غرایز زیستی (لیبیدو) نیست، بلکه نیروهای اجتماعی است: میل به کسب احترام، میل به کسب احترام (پس از سال‌ها تحقیر به‌عنوان «بچه فقیر» و «دیوانه»)، میل به معلم شدن (به‌عنوان شغلی شریف و باکرامت)، میل به کمک به دیگران (در نقش پزشک)، و میل به قرار گرفتن در «دایرۀ انسان‌های عاقل». حتی هنگامی که دچار معلولیت جسمی می‌شود، واکنش او نه یک فروپاشی روان‌شناختی غریزی، بلکه یک چالش اجتماعی برای اثبات کارآمدی خود در عرصۀ عمومی است. بنابراین، مشکلات غریب نه ناشی از تعارضات غریزی سرکوب‌شده، بلکه محصول فقر، معلولیت و طرد اجتماعی است. مسیر رهایی او نیز نه از طریق کاوش در ناخودآگاه (روان‌کاوی)، بلکه از طریق تعامل آگاهانه با محیط فرهنگی و الگوهای مثبت میسر می‌شود.
- خانواده به‌مثابۀ نهاد اجتماعی نه ابژۀ غریزی: نقش مادر در این رمان برخلاف تعبیر فرویدی که به‌عنوان «ابژۀ میل» آن را می‌داند، به‌عنوان یک «نهاد اجتماعی اولیه» ترسیم می‌شود که ارزش‌های فرهنگی جامعۀ بزرگ‌تر (تلاش، صداقت، توکل، ایثار) را به کودک منتقل می‌کند. غریب پس از مرگ مادر، نه درگیر «سوگواری روان‌رنجورانه»، بلکه درگیر فرایند «جایگزینی نهادی» (پیدا کردن خانواده‌های جانشین) می‌شود. این تحلیل، کاملاً همسو با انسان‌شناسی روان‌شناختی است که عوامل شکل‌گیری شخصیت را نه در رابطۀ کودک با کالبد خویش، بلکه در جامعه و نهادهای آن جست‌وجو می‌کند.
مارگارت مید (Mead, 1928) با پژوهشهای میدانی خود در ساموآ و گینه نو نشان داد که مفاهیمی چون زنانگی و مردانگی، نقشهای جنسیتی و حتی رفتارهای به‌ظاهر طبیعی مانند پرخاشگری و محبت، بیش از آنکه در زیست‌شناسی ریشه داشته باشند، تابع الگوهای فرهنگی هستند و از طریق آموزش و انتقال فرهنگی در فرایند جامعه‌پذیری به افراد القا می‌شوند. در تقابلی آگاهانه با تصویر رایج از زنِ منفعل، اغواگر، یا «ابژۀ عاطفی»، نویسندۀ رمان دایره‌های اوج زن را به‌مثابۀ «کنشگر فرهنگی» فعال، مستقل و سازنده بازمی‌نمایاند.
مادر غریب: او تنها یک قربانی منفعل فقر نیست. زنی است با ارادۀ آهنین که با کار سخت (در شرایطی که شوهر غایب است)، فرزندش را تربیت می‌کند و بنیان‌های اخلاقی شخصیت او را پی می‌ریزد. نقش او به‌عنوان اولین و مهم‌ترین معلم غریب، نقشی کاملاً فعال و سازنده است که حتی پس از مرگ، به‌عنوان یک «الگوی نهادی‌شده» در «فرامن» غریب ادامه می‌یابد. غریب بارها به توصیه‌های مادر (مانند «مواظب باش آدما گرگ هستن») در لحظات حساس زندگی ارجاع می‌دهد.
خانم خوش‌نظر (نرگس خانم): او تنها همسر و مادر نیست، بلکه مدیر و معمار فضای داخلی خانه و مسافرخانه است. او با مهارت در مدیریت خانه، مهمان‌نوازی، و حفظ آداب و رسوم بومی (درست کردن غذاهای محلی مانند «باقالاقاتوق» و «میرزاقاسمی»، چیدن سفره، پذیرایی از مهمانان)، نه‌تنها یک نقش سنتی را ایفا می‌کند، بلکه خود به یک «نهاد فرهنگی زنده» تبدیل می‌شود که ارزش‌های مهمان‌نوازی، سخت‌کوشی و خرد عملی را به نسل بعد (به‌ویژه به غریب، کریم و بعدها لولی) منتقل می‌کند.
کبری خانم (همسر فتحی): او حافظ خاطرۀ مادر غریب و رابط عاطفی میان گذشته و حال است. او از روی مسئولیت اخلاقی و پیوند دوستی دیرینه با مادر غریب و نه از سر ترحم، از غریب حمایت می‌کند. او پس از سال‌ها غیبت غریب، به او می‌گوید: «تو جای پسر منی» (عسکری‌خانقاه، 1393: ۳۴۷).
رعنا (همسر کریم): او زنی تحصیل‌کرده (فوق‌لیسانس شیمی) و کنشگر است و در عین حفظ حجاب و احترام به سنت‌ها، در مسائل اجتماعی (مانند ازدواج، کار، تحصیل) از خود استقلال رأی نشان می‌دهد. حضور او در رمان، الگویی از «زن مدرنِ سنتی» (یا «زن سنتیِ مدرن») را بازنمایی می‌کند که در جامعه در حال گذار ایران ممکن بود.
زهره (خواهرخواندۀ غریب): او از کودکی تا دندانپزشکی را طی می‌کند و الگوی «زنِ متخصصِ مستقل» را بازنمایی می‌کند و در عین حال که از حمایت خانواده برخوردار است، سرنوشت خود را خود رقم می‌زند (انتخاب رشتۀ دندانپزشکی، پاسخ به خواستگاران).
شخصیت‌های فرعی (مانند خانم عندلیبی): او با حفظ حرمت و متانت در محیط کار، الگوی «زن متخصص باوقار» را ارائه می‌دهد.
این تصویرهای مثبت و کنشگرانه از زنان، نه‌تنها با کلیشه‌های رایج در ادبیات آن دوره (ر.ک. ذوالفقاری، ۱۳۷۹) می‌شکنند، بلکه نشان می‌دهند که چگونه زنان، حتی در جامعه‌ای در حال گذار (دهه‌های ۱۳۳۰ تا ۱۳۵۰ شمسی)، نقشی محوری و انکارناپذیر در شکل‌دهی به «شخصیت پایه»ی نسل بعد و انتقال فرهنگ ایفا می‌کنند.
رمان دایره‌های اوج با بهره‌گیری از سه ویژگی مهم، در جایگاه یک «متن قوم‌نگارانه» قرار می‌گیرد:
نخست، توصیف غنی مبتنی بر تجربۀ زیسته: توصیف‌های دقیق از فرهنگ مادی (غذاهایی چون باقالاقاتوق، میرزاقاسمی، ترش‌تره؛ آیین‌های شب‌نشینی و شب‌چره؛ معماری سنتی رشت با هشتی‌ها و پنجره‌های رنگین؛ مدل لباس و آرایش موی جوانان)، جغرافیای انسانی (محلۀ ساغری‌سازان، بازار، کتابخانۀ ملی، مسافرخانۀ خوش‌نظر) و آداب معاشرت (تعارفات، احترام به بزرگ‌تر، مهمان‌نوازی) داده‌های معتبری برای تحلیل الگوهای فرهنگی فراهم می‌آورد. این توصیف‌ها از سازوکار شخصیت‌پردازی هستند.
دوم، بازنمایی میدان29 های اجتماعی متعدد: رمان طیفی از میدان‌های اجتماعی (به تعبیر بوردیو) را ترسیم می‌کند: از فضای خانوادگی (خانوادۀ خوش‌نظر به‌مثابۀ نهاد فرهنگی جامع) و محله‌ای گرفته تا نهادهای رسمی مانند مدرسه، ادارۀ فرهنگ، تیمارستان، بیمارستان و دانشگاه تهران. کنش متقابل شخصیت‌ها در این میدان‌ها و شیوه‌های انتقال سرمایه‌های مختلف (اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی) در این فضاها به روشنی ترسیم شده است.
سوم، انعکاس جهان‌بینی30 جمعی یک گروه اجتماعی خاص: رمان «جهان‌بینی» روشنفکران، فرهنگیان و تحصیل‌کردگان گیلانی را در مواجهه با مدرنیته منعکس می‌سازد (گلدمن، ۱۳۹۰). تکیه‌کلام غریب («یا هو») و فلسفۀ زندگی او («خوب دیدن و نرنجیدن و پیش‌رفتن با تجربۀ عقلی») نمودی از این جهان‌بینی التقاطی (ترکیب سنت و مدرنیته) است.
از این رو، دایره‌های اوج را می‌توان «قوم‌نگاری ادبی» جامعۀ گیلان در دورۀ گذار دانست (Fischer, 1986). این اثر با بهره‌گیری از چارچوب نظری «فرهنگ و شخصیت»، به تحلیل رابطۀ دیالکتیکی فرد و جامعه می‌پردازد. سفر غریب از حاشیه (فقر، یتیمی، معلولیت، تیمارستان) به مرکز (پزشکی، تخصص، خانواده) را نمی‌توان صرفاً «پیشرفت فردی» قلمداد کرد. این سفر، استعاره‌ای از ظرفیت فرهنگ برای بازتولید و نوآوری است. رمان نشان می‌دهد که چگونه یک فرد با تکیه بر «سرمایۀ فرهنگی» (Bourdieu, 1986) نهفته در شبکه‌های اجتماعی و نهادهای بومی، و از طریق مکانیسم‌های «آموزش، تقلید و شرطی‌شدگی» (Bock, 1999)، نه‌تنها بر محدودیت‌ها غلبه می‌کند، بلکه به عاملی فعال در بازتعریف «کمان فرهنگی» (Benedict, 1934) جامعۀ خود بدل می‌شود.
غریب با درونی‌سازی ارزش‌هایی چون خردورزی و تعهد اجتماعی از الگوهای فرهنگی رشت (خوش‌نظر، طاعتی، کرامتی) و تلفیق آن با دانش و مهارت‌های نهادهای مدرن (پزشکی، ادبیات)، به حلقۀ اتصال سنت و مدرنیته تبدیل می‌شود و نشان می‌دهد که «شخصیت پایه»ی هر جامعه می‌تواند در مواجهه با تجربیات جدید، پیکربندی مجدد یابد. این نگاه پویا، که فرد را کنشگری خلاق در فرایند بازآفرینی فرهنگی می‌داند، عصارۀ نهلۀ «فرهنگ و شخصیت» است که رمان آن را در قالبی روایی عینیت بخشیده است. بنابراین، دایره‌های اوج نه‌فقط یک اثر داستانی، بلکه «سند فرهنگی» است که پویایی‌های درونی یک فرهنگ را در برهه‌ای حساس از تاریخش ثبت کرده است.
پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش فرهنگ در تکوین شخصیت در رمان دایره‌های اوج اثر اصغر عسکری‌خانقاه و با تکیه بر چارچوب نظری نهلۀ «فرهنگ و شخصیت» انجام شد. پرسش اصلی پژوهش بر این محور استوار بود که فرهنگ و خرده‌فرهنگ بومی چگونه در شکل‌دهی هویت و کنش‌های شخصیت اصلی رمان نقش ایفا می‌کنند. نتایج تحلیل نشان داد که شخصیت غریب‌اوقلی صرفاً محصول ویژگی‌های فردی و زیستی نیست، بلکه برآیند تعامل مستمر میان فرد و شبکه‌ای از نهادها، ارزش‌ها و الگوهای فرهنگی است که در بستر جامعۀ گیلان بازنمایی شده‌اند.
تحلیل رمان براساس مفهوم «شخصیت پایه» کاردینر نشان داد که نهادهای اولیه و ثانویه در شکل‌گیری و بازسازی شخصیت قهرمان نقشی تعیین‌کننده دارند. خانواده، به‌ویژه مادر، هستۀ نخستین ارزش‌هایی چون صبر، مسئولیت‌پذیری، تلاش و تعهد اخلاقی را در شخصیت غریب نهادینه می‌کند و پس از فروپاشی این نهاد، خانواده‌های جایگزین و دیگر نهادهای اجتماعی نظیر مدرسه، تیمارستان، اداره و دانشگاه، فرایند جامعه‌پذیری او را تداوم می‌بخشند. از این منظر، رمان تصویری روشن از فرایند فرهنگ‌پذیری و بازتولید شخصیت در بستر نهادهای اجتماعی ارائه می‌دهد.
همچنین یافته‌ها نشان داد که جامعۀ بازنمایی‌شده در رمان دارای «کمان فرهنگی» مشخصی است که بر ارزش‌هایی همچون خردورزی، اخلاق مدنی، مسئولیت‌پذیری اجتماعی، پیشرفت از مسیر دانش، هم‌بستگی جمعی و دین‌داری اخلاق‌محور استوار است. شخصیت‌هایی مانند خوش‌نظر، طپشدار، کرامتی و طاعتی تجسم این آرمان‌های فرهنگی‌اند و از طریق روابط اجتماعی، نقش الگوهای فرهنگی را برای شخصیت اصلی ایفا می‌کنند. درنتیجه، تحول شخصیت غریب را می‌توان فرایند تدریجی همگرایی با این نمونه‌های شخصیتی آرمانی دانست.
یکی دیگر از دستاوردهای مهم پژوهش، تأیید رویکرد نهلۀ فرهنگ و شخصیت در برابر تبیین‌های روان‌کاوانۀ فرویدی است. رمان نشان می‌دهد که تحولات شخصیت قهرمان بیش از آنکه حاصل کشمکش‌های درونی و غرایز زیستی باشد، متأثر از نیروهای اجتماعی، فرصت‌های فرهنگی و فرایندهای جامعه‌پذیری است. غیاب پدر به بحران فرویدی منجر نمی‌شود، بلکه از طریق نهادهای جایگزین و روابط اجتماعی جبران می‌گردد. از این رو، رمان بر تقدم عوامل فرهنگی و اجتماعی در شکل‌گیری شخصیت تأکید می‌ورزد.
در حوزۀ بازنمایی جنسیت نیز اثر از کلیشه‌های رایج فاصله می‌گیرد و زنان را به‌مثابۀ کنشگران فعال فرهنگی معرفی می‌کند. مادر غریب، نرگس خوش‌نظر، رعنا و زهره هر یک در مقام عاملان انتقال فرهنگ، جامعه‌پذیری و بازتولید ارزش‌های اجتماعی ظاهر می‌شوند. این امر با دیدگاه مارگارت مید دربارۀ فرهنگی بودن نقشهای جنسیتی همخوانی دارد و نشان می‌دهد که زنان در جهان داستانی رمان، نقشی اساسی در تداوم و بازآفرینی فرهنگ ایفا می‌کنند.
در سطحی کلان‌تر، پژوهش حاضر نشان داد که دایره‌های اوج را می‌توان نمونه‌ای موفق از «قوم‌نگاری ادبی» دانست. رمان از طریق بازنمایی تجربۀ زیسته، توصیف فضاهای اجتماعی، بازتاب ارزش‌ها و باورهای جمعی و نمایش روابط میان سنت و مدرنیته، تصویری معنادار از نظام فرهنگی جامعۀ گیلان در دورۀ گذار ارائه می‌دهد. بدین ترتیب، اثر مذکور فراتر از یک روایت داستانی، به‌منزلۀ سندی فرهنگی عمل می‌کند که امکان شناخت الگوهای معنایی و اجتماعی یک خرده‌فرهنگ را فراهم می‌آورد.
درنهایت، مهم‌ترین دستاورد نظری پژوهش آن است که رمان دایره‌های اوج فرهنگ را مجموعه‌ای ایستا از سنت‌ها نمی‌داند، بلکه فرهنگ را نیرویی پویا برای بازسازی هویت، ایجاد تحرک اجتماعی و تولید کنشگری فردی معرفی می‌کند. مسیر زندگی غریب از فقر، یتیمی، معلولیت و طرد اجتماعی تا دستیابی به منزلت علمی و اجتماعی، استعاره‌ای از ظرفیت فرهنگ برای توانمندسازی انسان و بازتعریف موقعیت او در جامعه است. از این منظر، رمان به‌خوبی نشان می‌دهد که شخصیت انسانی در فرایندی دیالکتیکی میان فرد و فرهنگ شکل می‌گیرد و انسان، در عین تأثیرپذیری از فرهنگ، خود نیز در بازتولید و تحول آن نقش فعال دارد.
پی‌نوشت‌ها
1. Robert Scholes
2. literary ethnography
3. culture and personality
4. cultural personality
5. Edward Sapir
6. basic personality
7. patterns of culture
8. cultural arch
9. cultural type
10. Bendikt
11. acculturation
12. Linton
13. Kardiner
14. primary institutions
15. secondary institutions
16. configuration
17. Mid
18. crisis
19. directive qualitative content analysis
20. character
21. personality
22. characterization
23. significant others
24. self
25. superego
26. extended family
27. arc of cultural themes
28. oedipus complex
29. field
30. worldview
آتش سودا، حریر و جهرمی، حریر (۱۳۸۹). «شخصیت‌پردازی در رمان همسایه‌ها». پژوهشهای مقد ادبی و سبک‌شناسی. ش 1(1). 9-28.
اسکولز، رابرت (1383). عناصر داستان. ترجمۀ فرزانه طاهری. تهران: نشر مرکز.
اسداله‌زاده گودرزی، بیتا و ابراهیم‌تبار، ابراهیم (1392). «شخصیت و شخصیت‌پردازی در رمان ملکوت». مطالعات نقد ادبی (پژوهش ادبی). ش31. 119-144.
براهنی، رضا (1368). قصه‌نویسی. تهران: البرز.
پارسانسب، محمد (1387) درآمدی بر جامعه‌شناسی ادبیات. تهران: چشمه.
تبریزی شهروی، زهرا (1402). «بررسی مفهوم شخصیت و نظریه‌های شخصیت‌شناسی». کنفرانس بین المللی روانشناسی، علوم تربیتی و سبک زندگی.
خواجه‌پور، فریده و علامی، ذوالفقار (1392). «شخصیت و شخصیت‌پردازی در رمان نخل‌ها و آدم‌ها». فنون ادبی. ش 5. 109-122.
ذوالفقاری، حسن (۱۳۷۹) تصویر زن در داستان‌های معاصر فارسی. تهران: چشمه.
شربتیان، محمدحسن (1395). «تأملی بر مکتب فرهنگ و شخصیت یا انسان‌شناسی روان‌شناختی». انسان‌شناسی و فرهنگ، https://anthropologyandculture.com9/11/1403.
صادقی، ماندانا (1381). «فرهنگ و شخصیت: شرح مختصری از یک تلاقی». تازه‌های علوم شناختی. ش 4(16). 59-60.
عسگری‌خانقاه، اصغر (1393). دایره‌های اوج. تهران: نشر دیبایه و شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
عبیدی‌نیا، محمدامیر و دلائی میلان، علی (1391). «شخصیت و شخصیت‌پردازی در حدیقۀ سنایی». پژوهشهای ادب عرفانی. ش 6(2). 195-216.
فکوهی، ناصر (۱۳۸۴). تاریخ اندیشه و نظریه‌های انسان‌شناسی. تهران: نشر نی.
کاردینر، آبرام (۱۳۷۹). فرهنگ و شخصیت. در کلود ریویر، درآمدی بر انسان‌شناسی. ترجمۀ ناصر فکوهی. تهران: نشر نی.
کلیفورد، آلن (۱۳۶۶) پیشگامان روان‌پزشکی. ترجمۀ اسماعیل سعادت. تهران: علمی فرهنگی.
گلدمن، لوسین (1390) جامعه‌شناسی ادبیات (دفاع از جامعه‌شناسی رمان). ترجمۀ محمدجعفر پوینده. تهران: چشمه.
گودرزی نژاد، آسیه (1388) شخصیت‌پردازی در رمان «چراغ‌ها را من خاموش می‌کنم» اثر زویا پیرزاد. بهارستان سخن (ادبیات فارسی). ش 5(14)، 155-172.
میرصادقی، جمال (1394) عناصر داستان (چاپ نهم). تهران: سخن.
میرزایی، حسین و رحمانی، جبار (1387). فرهنگ و شخصیت ایرانیان در سفرنامه‌های خارجی. فصلنامۀ تحقیقات فرهنگی ایران. ش 1(3). 55-77.
ولک، رنه (1382). نظریۀ ادبیات. ترجمۀ ضیاء موحد و پرویز مهاجر. تهران: چ علمی و فرهنگی.
References
Abrams, M. H. (1999). A Glossary of Literary Terms. Harcourt Brace College Publishers.
Asadollahzadeh Goudarzi, B., & Ebrahim Tabar, E. (2013). “Shakhsiyyat va Shakhsiyyat Pardāzi dar Romān-e «Malakut»”. Motāle’āt-e Naqd-e Adabi (Pazhuhesh-e Adabi). no.8(31). pp. 119-144.[in Persian]
Askari Khaneqah, A. (2014). Dāyerehā-ye Owj. Tehran: Dibāyeh & Sherkat-e Enteshārāt-e Elmi va Farhangi. [in Persian]
Atashsowdā, H., Ātashsowdā, M., & Harir Jahromi, M. (2010). “Shakhsiyyat-pardāzi dar Romān-e Hamsāyeh-hā”. Pazhuhesh-hā-ye Naqd-e Adabi va Sabkshenāsi, no (1), pp. 9-28. [in Persian]
Barāheni, R. (1989). Qesseh-nevisi. Tehran: Alborz Publication. [in Persian]
Benedict, R. (1934). Patterns of Culture. Houghton Mifflin.
Blumer, H. (1969). Symbolic Interactionism: Perspective and Method. University of California Press.
Bock, P. K. (1999). Rethinking Psychological Anthropology: Continuity and Change in the Study of Human Action. Waveland Press.
Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. In J. Richardson (Ed.), Handbook of Theory and Research for the Sociology of Education (pp. 241-258). Greenwood.
Clifford, A. (1987). Pishgāmān-e Ravānpezeshki. Trans. Esmā’il Sa’ādat. Tehran: Elmi va Farhangi Publication. [in Persian]
Clifford, J. (1988). On ethnographic authority. In The Predicament of Culture: Twentieth-Century Ethnography, Literature, and Art (pp. 21-54). Harvard University Press.
Clifford, J., & Marcus, G. E. (Eds.). (1986). Writing Culture: The Poetics and Politics of Ethnography. University of California Press.
Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and Crisis. Norton.
Fakouhi, N. (2005). Tārikh-e Andisheh va Nazariyeh-hā-ye Ensānshenāsi. Tehran: Ney Publication. [in Persian]
Fischer, M. M. J. (1986). Ethnicity and the post-modern arts of memory. In J. Clifford & G. E. Marcus (Eds.), Writing Culture: The Poetics and Politics of Ethnography (pp. 194-233). University of California Press.
Goldmann, L. (2011). Jāme’eshenāsi-e Adabiyyāt (Defā’ az Jāme’eshenāsi-e Romān). Trans. Mohammad-Ja’far Pouyandeh. Tehran: Cheshmeh Publication. [in Persian]
Goudarzi Nezhad, A. (2009). “Shakhsiyyat Pardāzi dar Romān-e «Cherāgh-hā rā Man Khāmush Mikonam» Asar-e Zoyā Pirzād”. Bahārestān-e Sokhan (Adabiyyāt-e Fārsi), 5(14), pp. 155-172.
Hsieh, H.-F., & Shannon, S. E. (2005). Three approaches to qualitative content analysis. Qualitative Health Research, 15(9), pp. 1277-1288.
Kardiner, A. (1939). The Individual and His Society: The Psychodynamics of Primitive Social Organization. Columbia University Press.
Kardiner, A. (2000). “Farhang va Shakhsiyyat”. In Claude Rivière, Dar’āmadi bar Ensānshenāsi. Trans. Nāsser Fakouhi. Tehran: Ney Publication. [in Persian]
Khajeh-pour, F., & Allāmi, Z. (2013). “Shakhsiyyat va Shakhsiyyat Pardāzi dar Romān-e Nakhl-hā va Ādam-hā”. Fonun-e Adabi, 5(2), pp. 109-122. doi: 10.1001.1.20088027.1392.5.2.9.4 [in Persian]
Linton, R. (1945). The Cultural Background of Personality. Appleton-Century.
Mead, G. H. (1934). Mind, Self, and Society. University of Chicago Press.
Mead, M. (1928). Coming of Age in Samoa: A Psychological Study of Primitive Youth for Western Civilisation. Morrow.
Mir-Sadeghi, J. (2015). Anāser-e Dāstān. 9th ed. Tehran: Sokhan Publication. [in Persian]
Mirzayi, H., & Rahmāni, J. (2008). “Farhang va Shakhsiyyat-e Irāniyān dar Safarnāmeh-hā-ye Khāreji”. Faslnāmeh-ye Tahqiqāt-e Farhangi-e Irān, 1(3), pp. 55-77. doi: 10.7508/ijcr.2008.03.003 [in Persian]
Obeydinia, M. A., & Dala’i Milan, A. (2012). “Shakhsiyyat va Shakhsiyyat-pardāzi dar Hadiqeh-ye Sanā’i”. Pazhuhesh-hā-ye Adab-e Erfāni, 6(2), pp. 195-216. [in Persian]
Parsanasab, M. (2008). Dar’āmadi bar Jāme’eshenāsi-e Adabiyyāt. Tehran: Cheshmeh Publication. [in Persian]
Sādeghi, M. (2002). “Farhang va Shakhsiyyat: Sharh-e Mokhtasari az Yek Talāqi”. Tāzeh-hā-ye Olum-e Shenākhti, 4(4), pp. 59-60.
Sapir, E. (1949). Selected Writings in Language, Culture and Personality. University of California Press.
Scholes, R. (2004). Anāser-e Dāstān. Trans. Farzāneh Tāheri. Tehran: Markaz Publication. [in Persian]
Sharbatiyān, M. H. (2016). “Ta’ammoli bar Maktab-e Farhang va Shakhsiyyat yā Ensānshenāsi-e Ravānshenākhti”. Retrieved January 28, 2025.
Tabrizi Shahravi, Z. (2023). “Barresi-e Mafhum-e Shakhsiyyat va Nazariyeh-hā-ye Shakhsiyyatshenāsi”. International Conference on Psychology, Educational Sciences and Lifestyle.
Wellek, R., & Warren, A. (2003). Nazariyeh-ye Adabiyyāt. Trans. Ziyā Movahed & Parviz Mohājer. Tehran: Sherkat-e Enteshārāt-e Elmi va Farhangi. [in Persian]
Zolfaghari, H. (2000). Tasvir-e Zan dar Dāstān-hā-ye Mo’āser-e Fārsi. Tehran: Cheshmeh Publication. [in Persian]
.[1] دانش‌آموختۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران (نویسندۀ مسئول).
https://orcid.orc/0000-0003-4522-967
[2]. دانش‌آموختۀ دکتری مردم‌شناسی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران مرکزی، ایران.
https://orcid.orc/0009-0009-0894-6339
[3]. استاد گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
https://orcid.orc/0000-0001-5417-9411
