سیاست‌های استفاده از هوش مصنوعی در نگارش مقاله:
نویسندگان به طور کامل مسئول اصالت، دقت و صحت مقاله خود هستند و باید اطمینان حاصل کنند که اثرشان از تمامی سیاست‌های اخلاق انتشار نشریه «نقد ادبی» تبعیت می‌کند. این موارد شامل پذیرش مسئولیت کامل در قالب هر محتوای تولیدشده توسط ابزارهای هوش مصنوعی و هرگونه تخلف از اخلاق انتشاراتی است که ممکن است رخ دهد.
اگرچه هوش مصنوعی می‌تواند در فرآیند نگارش مشارکت داشته باشد، اما نمی‌تواند مقاله را تالیف کند و معیارهای نویسندگی را بسازد. برنامه‌های هوش مصنوعی قادر به مدیریت تعارض منافع یا تنظیم موافقت‌نامه‌های حق تکثیر و مجوز نیستند.
متون تولیدشده از هوش مصنوعی، یادگیری ماشین یا ابزارهای الگوریتمی مشابه، را در مقالات منتشرشده در مجله «نقد ادبی» نمی‌توان بکار گرفت. نحوۀ استفاده از فناوری‌هایی مانند چت‌بات هوش مصنوعی (ChatGPT) و دیگر مدلهای زبانی بزرگ در نوشتن کل یا بخشی از مقاله و تولید تصاویر یا عناصر گرافیکی، باید به وضوح در بخش «مواد و روشها» یا «سپاسگزاری» گزارش شود. نویسندگان باید توضیح کاملی در بارۀ ابزارهای هوش مصنوعی و به شیوۀ استفاده از آنها ارائه دهند.
این راهنما مطابق با راهنمای کمیته اخلاق انتشارات (COPE) در خصوص استفاده از هوش مصنوعی یا فناوری‌های مبتنی بر آن در تهیه یا تولید مقاله یک پژوهش علمی است.
سیاست داوری با هوش مصنوعی
اخیراً، در گزارش ارزیابی‌های داوران مقالات پژوهشی شاهد تغییراتی هستیم که حکایت از بکارگیری ابزارهای هوش مصنوعی در فرایند ارزیابی مقالات دارد: سبک زبانی ماشینی در تحلیل ساختار مقالات، کاربرد الگوی واحد در توصیف «نقاط قوت و ضعف مقاله‌ها»، و گاه ارجاعات تطبیقی که در منابع نویسنده نیامده است. با آنکه سبک داوری محاسباتی گویاست اما هنوز رسم نیست که با شفافیت کاربرد هوش مصنوعی را در فرایند داوری یادآور شوند.
این رخداد نوپدید، پرسش‌های اخلاقی و روش‌شناختیِ اساسی پیش روی ما می‌نهد. استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی مشروط بر اینکه شفاف باشد، نه تقلب است و نه خلاف اخلاق حرفه‌ای. اما پنهان‌کاری در این حوزه، سه آسیب جدی به روند ارزیابی و سنجش اعتبار پژوهشها وارد می‌کند:
1) نویسنده، سردبیر و هیأت تحریریه نمی‌توانند تشخیص دهند که داوری تا چه حد حاصل تأمل انسانی داور است و تا چه حد خروجیِ الگوریتمهای ماشین محاسباتی.
2) وابستگی پنهان به هوش مصنوعی می‌تواند به تدریج تنوع آراء، روشها و سبک‌های داوری را از بین ببرد و ارزیابی را به قالبی یکسان و قابل پیش‌بینی تبدیل کند.
3) در مواردی که هوش مصنوعی مرتکب خطای واقعی (مانند جعل منبع یا برداشت نادرست از یک نظریه) می‌شود، خطا مستقیاً به داور نسبت داده می‌شود و اعتبار علمی داور را مخدوش می‌کند.
خلاصه آنکه فقدان شفافیت در روند ارزیابی، منجر به سوءتفاهم درباره منشأ تحلیل‌ها و نقدها بی‌اعتباری کل مقاله و فرایند داوری خواهد شد و به نقض اصول اخلاقی داوری و تضعیف اعتبار علمی مجلات خواهد انجامید.
سیاست جدید فصلنامۀ نقد ادبی، از شمارۀ تابستان 1405 به بعد، بر این قرار می‌گیرد که داورانی که در فرایند ارزیابی از مدلهای بزرگ زبانی (LLM) یا هوش مصنوعی کمک می‌گیرند باید در انتهای گزارش خود، بخشی با عنوان «ملاحظات فنی داوری» بیفزایند و در آن موارد زیر را مستند کند:
1) مدل ابزار به کارگرفته شده در داوری: اطلاعات دقیق نسخۀ مورد استفاده (مثال: Qwen3.7-Plus)
2) تاریخ ارزیابی: «8 آوریل ۲۰۲۶» یا «۱۸ خرداد ۱۴۰۵»
3) دستور (پرامپت): (عین متن دستوری که به هوش مصنوعی داده شده است، بدون تصرف و تغییر [تو منتقد سبک‌شناسی زنانه در شعر معاصر فارسی هستی. این مقاله پژوهشی را از نظر ارزش مسأله تحقیق، اعتبار و کارایی روش، اعتبار استدلال‌ها و انسجام منطقی، ارزیابی کن. تمرکز بر تحلیل ساختار متن و انسجام مفاهیم باشد].
4) نحوه تعامل: (مثال: «خروجی مدل در چهار فاز بررسی و سپس تلخیص و بازنویسی شد» یا «صرفاً برای استخراج فهرست اصطلاحات تخصصی استفاده شد» یا «خروجی مدل بدون تغییر عمده به گزارش نهایی افزوده شد»)
5) بیان بخش‌هایی از گزارش که حاصل کار مستقیم هوش مصنوعی است: (مثال: «بندهای ۲ تا ۴ بخش روش‌شناسی»، «جدول تطبیق مفاهیم نظری» کار هوش مصنوعی است).
6) اظهاریه مسئولیت نهایی: «اینجانب [نام و نام خانوادگی داور] تأیید می‌کنم که تمام خروجی‌های تولیدشده توسط هوش مصنوعی را شخصاً بازبینی، اصلاح و راستی‌آزمایی کرده‌ام و مسئولیت علمی، اخلاقی و نهایی گزارش این داوری را تماماً می‌پذیرم.».
هدف از این سیاست، نه منع استفاده از هوش مصنوعی بلکه ایجاد شفافیت و تأکید بر پذیرش مسئولیت‌‌پذیری علمی و حفظ نقش اصلی تأمل انسانی در ارزیابیهاست. داور همچنان مسئول نهایی محتوای گزارش خود است. هوش مصنوعی دستیار است، نه نویسنده‌ای پنهان. اگر گزارشی با هوش مصنوعی تولید شده باشد اما اثری از آن در متن نباشد، و بعداً خطایی که مستقیماً به خروجی مدل مربوط باشد در گزارش کشف شود مسئولیت آن خطا مستقیماً متوجه داور است.
قلم و قضاوت انسانی ستون فقرات «نقد ادبی» است و هیچ الگوریتمی نمی‌تواند جایگزین بینش نقادانه و تعهد علمی یک داور متخصص گردد.
از همکاران ارجمند انتظار می‌رود این سیاست را از امروز رعایت کنند. گزارش‌هایی که فاقد بخش «ملاحظات فنی» باشند و نشانه‌های استفاده از هوش مصنوعی در آنها محرز شود، برای بازنگری به داور بازگردانده خواهند شد.
سردبیر فصلنامۀ نقد ادبی
خرداد 1405 خورشیدی