نوع مقاله : پژوهشی -نظری اصیل
عنوان مقاله English
نویسنده English
This article examines the relationship between literature and intellectual history through Arthur O. Lovejoy’s methodological framework of the history of ideas, with particular attention to The Great Chain of Being (1936). Against the background of methodological crises in literary historiography and doubts concerning the possibility of representing the past, the article asks to what extent Lovejoy’s approach can serve as a valid method for literary history. Lovejoy conceives intellectual and philosophical systems as unstable combinations of relatively elementary “unit-ideas” whose continuity, transformation, and recombination can be traced across different fields of thought. The article reconstructs this framework and identifies its implications for literary studies, including the treatment of literature as a document in the history of human consciousness, the necessity of transnational and interdisciplinary research, the importance of second-rank writers, and the potential of historical knowledge to enrich aesthetic experience. It then evaluates the approach through comparison with Hegelianism, Marxism, Russian Formalism and New Criticism, as well as the critiques advanced by Michel Foucault, Quentin Skinner, David Perkins, and Hans Blumenberg. The analysis identifies several limitations: the reduction of literariness to conceptual content, selective emphasis on philosophical context, insufficient attention to the active role of readers, privileging of continuity over rupture and individual creativity, and the potential reification of historically constructed categories and unit-ideas. The article concludes that Lovejoy’s method is neither sufficient nor exclusive for literary historiography. Its value lies instead in treating the unit-idea as an analytical hypothesis whose validity must be tested against formal, textual, social, and cultural evidence. In this critical and self-reflexive form, the history of ideas can remain a productive tool for relating literature to the history of human thought.
Extended Abstract
This article examines the relationship between literature and intellectual history through the methodological framework of Arthur O. Lovejoy’s history of ideas, with particular attention to The Great Chain of Being (1936). It begins with a methodological question arising from the crisis of literary historiography and doubts concerning the possibility of adequately representing the past: as cultural documents of a given period, what kinds of intellectual and conceptual elements do literary works contain? In response to this question, the article considers Lovejoy’s approach as a possible methodological framework for literary history and asks to what extent the history of ideas can provide a valid method for studying literature. Lovejoy distinguishes the history of ideas from the history of philosophy by shifting the unit of analysis from philosophical systems to their constituent elements, which he calls “unit-ideas”. His method consists in decomposing apparently coherent intellectual systems into relatively elementary components and tracing their continuity, transformation, and recombination across different intellectual fields. In The Great Chain of Being, this procedure is exemplified through the historical reconstruction of the principles of plenitude, continuity, and gradation, which together constitute the idea of the great chain of being and whose ramifications extend across philosophy, religion, science, ethics, aesthetics, and literature.
The article first reconstructs Lovejoy’s conception of the unit-idea and its principal forms, including unconscious mental habits, dialectical motives, metaphysical pathos, philosophical semantics, and explicit philosophical propositions. It then extracts several methodological principles relevant to literary history. First, literature is methodologically placed on the same level as other intellectual fields and is treated as a document in the history of human consciousness rather than as an autonomous aesthetic domain. Second, the study of ideas requires a transnational and interdisciplinary approach, since intellectual processes cannot adequately be confined within national, linguistic, or disciplinary boundaries. Third, second-rank writers and neglected texts acquire particular importance because they may register the intellectual habits and dominant ideas of an age more directly than canonical masterpieces. Fourth, historical knowledge can enrich aesthetic experience by activating associations that contribute to the reader’s imaginative response, although Lovejoy maintains that the primary justification of literary history lies in its historical and psychological function rather than in the enhancement of aesthetic appreciation.
The article subsequently considers the practical application of this approach to literary texts. From a Lovejoyan perspective, literary terminology cannot simply be equated with the history of ideas: a single term may carry different and even conflicting ideas in different historical contexts, while a relatively stable idea may be expressed through different terms. The article uses the example of the concept of the “Indian style” in Persian literature to illustrate how a single designation may contain divergent intellectual and aesthetic orientations, including the normative idea of intricate imagery, the emphasis on emotional directness and everyday language, the conception of the poet as a philosopher of imagination, and the later critical idea of decline. Thus, the history of ideas seeks to distinguish the different intellectual formations concealed beneath a common verbal designation and to reconstruct their respective genealogies.
The second major part of the article evaluates the scope and limitations of Lovejoy’s approach by placing it in dialogue with several intellectual and literary-historical traditions. Its affinities with Hegelian history lie in the attempt to reconstruct continuity within the history of culture and to understand literary and artistic works in relation to the broader intellectual life of an age. Yet, whereas Hegel seeks the unified spirit of an age, Lovejoy decomposes historical totalities into smaller unit-ideas and traces their individual genealogies. The article identifies a methodological tension in this procedure: if unit-ideas are assumed to remain relatively stable, their history risks becoming merely a history of changing combinations rather than a history of the internal transformation of ideas themselves. The article also contrasts Lovejoy with classical Marxism. Although both approaches emphasize the historical embeddedness of literature and its relationship to other cultural domains, Marxism tends to explain ideas through material relations of production, whereas Lovejoy rejects the reduction of intellectual phenomena to economic, social, or psychological causes.
The article then examines the opposition between Lovejoy’s approach and formalism and New Criticism. Because Lovejoy frequently treats literary works as evidence for the historical transmission of intellectual content, his method may appear to subordinate literary form to philosophical meaning. The article nevertheless considers the argument that Lovejoy’s conception of ideas as structured and materially operative elements has an unexpected affinity with formalist attention to the formal organization of cultural objects. This does not, however, eliminate the problem that Lovejoy’s framework may privilege the transmission of philosophical ideas over the ways in which literary language, genre, structure, and form transform those ideas. Hans Blumenberg’s theory of metaphor is therefore introduced as a challenge to the conception of literature as merely “diluted philosophy”: literary and metaphorical forms may possess their own cognitive and affective force rather than functioning simply as secondary containers of pre-existing philosophical ideas.
The article further examines criticisms developed by Michel Foucault, Quentin Skinner, and David Perkins. Against Lovejoy’s emphasis on continuity, Foucault foregrounds epistemic ruptures and questions the assumption that apparently identical terms or ideas retain a stable identity across historical formations. Skinner similarly rejects the notion of timeless and invariant unit-ideas, emphasizing instead the rhetorical and pragmatic uses of concepts within historically situated conflicts. Perkins, from the perspective of literary historiography, questions the status of historical categories and periodizations and argues that the coherence attributed to the past may itself be produced by the historian’s selection and organization of evidence. These criticisms converge on a central problem in Lovejoy’s method: the possibility that the unit-idea, initially introduced as an analytical instrument, becomes reified as an independently existing historical entity.
The article identifies several further methodological difficulties: the reduction of literariness to conceptual content; the selective privileging of philosophical context over other social, economic, institutional, psychological, and cultural contexts; the insufficient account of the active role of readers in the production and transformation of meaning; the emphasis on continuity at the expense of rupture, individual creativity, and formal innovation; and the constructed character of historical categories and periodizations. Although Lovejoy recognizes the emotional reception of philosophical systems through his concept of “metaphysical pathos,” his model does not provide an adequate account of the historically active reader developed later in reception theory. Likewise, his emphasis on recurring ideas makes it difficult to explain radical formal innovations and historical discontinuities.
The article concludes that Lovejoy’s approach is neither a sufficient nor an exclusive method for literary historiography. Its principal value lies not in establishing the historical existence of immutable unit-ideas, but in providing a powerful analytical technique for tracing intellectual elements within literary texts and across disciplinary boundaries. Accordingly, the article proposes treating the unit-idea as an analytical hypothesis rather than as an objectively existing historical entity. Its validity must be tested, modified, or confirmed through concrete textual evidence, formal analysis, and attention to social and cultural contexts. The resulting approach places the history of ideas alongside conceptual history, formal analysis, and social-cultural history rather than subordinating literary study to any single explanatory framework. In this critical and self-reflexive configuration, Lovejoy’s method can contribute to overcoming the fragmentation of literary scholarship and to developing a broader account of the relationship between literature and the history of human thought. Its enduring significance therefore lies less in providing definitive answers than in opening a methodological horizon for sustained inquiry into the transmission, transformation, and historical situatedness of intellectual elements in literary texts.
کلیدواژه‌ها English
مقالۀ پژوهشی
نسبت ادبیات و اندیشه در زنجیرۀ عظیم هستی
سعید رادفر*[1]
(دریافت: 16/02/1405پذیرش: 11/06/1405)
چکیده
این مقاله نسبت ادبیات و اندیشه را با تمرکز بر رویکرد تاریخ ایدههای آرتور اُ. لاوجوی بررسی و اعتبار روش‌شناختی این رویکرد را در تاریخ ادبیات ارزیابی می‌کند. لاوجوی نظام‌های فکری را ترکیبی از «ایدههای واحد» می‌داند و با تجزیۀ آن‌ها به عناصر سازنده و ردیابی تداوم و دگردیسی این عناصر در حوزه‌های مختلف، تاریخ اندیشه را بازسازی می‌کند. مقاله با تبیین گونه‌های ایدههای واحد و اصول روش‌شناختی لاوجوی، ازجمله هم‌ترازی ادبیات با دیگر حوزه‌های فکری، ضرورت رویکرد فراملی و فرارشته‌ای، اهمیت نویسندگان درجه دوم و نقش دانش تاریخی در غنی‌سازی تجربۀ زیبایی‌شناختی، ظرفیت‌های این روش را برای مطالعات ادبی بررسی می‌کند. سپس با مقایسۀ آن با سنت‌های هگلی و مارکسیستی، فرمالیسم روسی و نقد نو، و نیز دیدگاه‌های فوکو، اسکینر، پرکینز، بلومنبرگ و نظریۀ دریافت، محدودیت‌های آن را آشکار می‌سازد؛ ازجمله فروکاست ادبیت به محتوای مفهومی، گزینش زمینه، غیاب نقش فعال خواننده، تأکید بر تداوم در برابر گسست و نبوغ فردی، و برساختگی طبقه‌بندی‌ها و دوره‌بندی‌های تاریخی. مقاله درنهایت نتیجه می‌گیرد که رویکرد لاوجوی، اگرچه برای تبیین ادبیت اثر به‌تنهایی کافی نیست، می‌تواند به‌مثابۀ ابزاری تحلیلی برای ردیابی عناصر تاریخ فکری در متون ادبی به‌کار رود. بر این اساس، «ایده ـ واحد» نه واقعیتی تاریخی، بلکه فرضیه‌ای تحلیلی تلقی می‌شود که اعتبار آن باید در مواجهه با شواهد حاصل از تحلیل فرمال و زمینه‌های اجتماعی ـ فرهنگی سنجیده و تعدیل شود. از این منظر، تاریخ ایده‌ها در کنار تاریخ مفهومی، تحلیل فرمال و تاریخ اجتماعی ـ فرهنگی، یکی از ابزارهای مهم برای تاریخ‌نگاری ادبی و گشودن افقی برای مطالعۀ نسبت ادبیات و تاریخ اندیشه است.
واژه‌های کلیدی: تاریخ ادبیات، تاریخ اندیشه، آرتور لاوجوی، تاریخ ایده‌ها، ایدههای واحد، تاریخ‌نگاری ادبی.
در بحران روش‌شناختی تاریخ‌نگاری (ادبی) و تردید در امکان بازنمایی گذشته، پرسشی برمی‌آید؛ آثار ادبی به‌عنوان اسنادِ فرهنگی یک عصر، حامل چه عناصرِ فکری و مفهومی هستند؟ در پاسخ به این پرسش، رویکردهای متنوعی در نظریه و تاریخ ادبیات شکل گرفته است. یکی از این رویکردها را می‌توان از آرای آرتور اُ لاوجوی1 برداشت کرد. هرچند دغدغۀ بنیادین او، تأسیس رشتۀ مستقلِ «تاریخ ایده‌ها» بوده، چارچوب روش‌شناختی‌اش می‌تواند در خدمت پاسخ به این پرسش به کار گرفته شود. لاوجوی نظام‌های فکری و ادبی را ترکیباتی ناپایدار از عناصر اولیه‌ای می‌داند که می‌توان آن‌ها را به اجزای سازنده‌شان تجزیه کرد. هدف این روش، کشف تداوم و تحول ایده‌ها در بستر زمان است. به تعبیر وی علاقۀ تاریخ ادبیات تا حد زیادی ثبت حرکت ایدههاست. ایده‌هایی که در ادبیاتِ متفکرانه، به صورت فلسفۀ رقیق‌شده درآمده‌اند (Lovejoy, 1936:16-17). این نگاه، ادبیات را سندی در تاریخ آگاهی بشر می‌بیند. با این وصف، و به‌ویژه در پرتو نقدهای بنیادینِ کسانی مانند دیوید پرکینز2 بر امکان‌پذیری تاریخ ادبی، پرسش اصلی مقالۀ حاضر این است که رویکرد لاوجوی تا چه اندازه می‌تواند روش تحقیقی معتبری در تاریخ ادبیات باشد؟
نگارنده می‌کوشد ضمن تبیین دستگاه نظری لاوجوی، نسبت تاریخ ادبیات و تاریخ اندیشه را بسنجد و حدود و ثغور کاربست این روش را در مطالعات ادبی مشخص سازد. مقاله را همچنین می‌توان پاسخی به آسیب‌شناسی ادبیات فارسی دانست؛ فتوحی (1403: 1 ـ 11) با برشمردن سیطرۀ «خرده‌پژوهی» و فقدان «ادبیات‌شناسیِ کلان»، نبود روایت‌های بزرگ نظری و تاریخی را از کاستی‌های پژوهش‌های ادبی در ایران می‌داند. «ادبیات‌شناسی کلان» در اینجا، رویکردی است که متون ادبی را در شبکه‌های تبار ایده‌ها، تحول فرم‌ها، و مناسبات اجتماعی ـ فرهنگی می‌نشاند و به پرسش‌های بزرگِ نسبت ادبیات و تاریخ آگاهی بشر می‌پردازد. طرح ـ برداشت‌شده از ـ لاوجوی، با همۀ نقدهای واردشده، نمونه‌ای از چنین کلان‌نگری‌هاست که می‌تواند صورت‌بندیِ دیگری را از مسائل ادبی در سنت ایرانی الهام بخشد.
پژوهش‌های حوزۀ تاریخ ایده‌ها را می‌توان در چند جریان رده‌بندی کرد؛ جریان نخست به مبانی نظری و روش‌شناختی این حوزه اختصاص دارد که با طرح تحلیل ایده‌ها به اجزای بنیادین، بر لزوم مطالعات فرارشته‌ای و ردیابی تبار مفاهیم در بستر زمان تأکید دارد. جریان دوم شامل کاربست‌های عملی این روش در تحلیل متون ادبی و فلسفی است که نشان می‌دهند چگونه ایده‌ها در قالب‌های زبانی و دوره‌های تاریخی گوناگون، دگرگون می‌شوند. از میان برخی به تعامل میان تاریخ علم و ادبیات اختصاص دارند و نقش ایدههای علمی و باورهای رایج عصر را در شکل‌گیری آثار ادبی بازمی‌نمایند. گفتنی است که مقالۀ کچویان و صفار هرندی (1396)، از معدود آثار فارسی در این حوزه، به مرور روش‌شناختی تاریخ ایده‌ها در حوزۀ تاریخ اندیشه‌های سیاسی و روش‌شناسی پرداخته و بنا به تفاوت موضوع به کاربست آن در ادبیات نپرداخته است.
رویکردِ برداشت‌شده از سخنانِ لاوجوی از آن جهت شایان پرواست که نه تاریخ ادبیات را به فهرست اعلام و زندگینامه فرومی‌کاهد و نه متن را در خلأ زیبایی‌شناختی محبوس می‌سازد. او که امروزه بنیانگذار «مکتبِ تاریخ ایده‌ها»3 شناخته می‌شود، طرح جامع خود را در زنجیرۀ عظیم هستی (۱۹۳۶) و آثار دیگرش پِی ریخت؛ روایتی از تداوم ایدههای واحد در طول دو هزار سال تاریخ غرب، که در‌عین‌حال بیانیۀ روش‌شناختی رشتۀ نوبنیادش بود. از منظر لاوجوی، نظام‌های فلسفی برخلاف ظاهر منسجمشان، ترکیباتی از عناصر اولیه‌تر به نام «ایدههای واحد»4 هستند. وظیفۀ مورخ اندیشه، به جای روایت تاریخ این نظام‌ها، تجزیۀ آن‌ها به این اجزای سازنده و ردیابی تبار و تحولشان در حوزه‌های گوناگون فکری است.
لاوجوی میان تاریخ ایده‌ها و تاریخ فلسفه مرز می‌گذارد؛ کار او نه با «نظام‌های فلسفی»،5 که با عناصر سازنده‌شان سروکار دارد. این تغییر واحد تحلیل، برآمده از مشاهدۀ ناپایداری این نظام‌هاست؛ آنچه تداوم می‌یابد، اجزای اولیه و تکرارشونده‌ای است که ایدههای واحد می‌‌نامدشان. لاوجوی برای تبیین این فرایند از شیمی تحلیلی وام می‌گیرد. همان‌گونه که شیمی‌دان ترکیب شیمیایی را به عناصر اولیه تجزیه می‌کند، مورخ اندیشه نیز «به درون نظام‌های منفرد سخت و استوار رخنه می‌کند و برای اهداف خود، آن‌ها را به عناصر تشکیل‌دهنده‌شان، به آنچه می‌توان ایده‌های‌واحد نامید، تجزیه می‌کند»6 (Lovejoy, 1936: 3) . نتیجۀ این رویکرد آن است که بیشتر نظام‌های فلسفی، تنها در چیدمان این عناصر بدیع یا متمایز هستند، نه در خود عناصر. بدین ترتیب، تاریخ ایده‌ها به جای روایت پیدایش و زوال مکاتب، ردیابی تبار و دگردیسی همین عناصر در حوزه‌های گوناگون فکری خواهد بود.
اگر بپرسیم «دقیقاً این ایده‌ها چیستند؟» لاوجوی با اذعان به ناهمگونی آن‌ها، از ارائۀ تعریفی روشن خودداری می‌کند و تنها به گونه‌شناسی آن‌ها می‌پردازد. نخست، «عادات ذهنی ناآگاهانه»7 یا مفروضات ضمنی؛ باورها و شیوه‌های فکری بدیهی‌انگاشته‌ای که بی‌آنکه صورت‌بندی شوند، گرایش‌های فکری یک عصر را تعیین می‌کنند. نمونه‌اش، ذهن ساده‌انگارِ عصر روشنگری است که انسان را چندان روشن می‌دید که نباید درپی فهم امور فراتر برود.
دوم، «انگیزه‌های دیالکتیکی»؛8 شگردی استدلالی، ترفندی منطقی یا مفروضی روش‌شناختی که می‌تواند تفکر نسلی را زیر سیطره درآورد. این‌ها ابزارهایی‌اند که متفکران فعالانه به‌کار می‌گیرند. مثلاً «انگیزۀ ارگانیستی» یعنی اینکه هیچ جزئی از یک کل را نمی‌توان جدا از روابطش با کل درک کرد.
سوم، «پاتوس متافیزیکی»9؛10 حال‌وهوای احساسی و جذبۀ عاطفیِ برآمده از توصیف یک فیلسوف از جهان، که بیرون از مسیر استدلال، مستقیماً احساسات ما را مخاطب می‌سازد و مانند یک شعر، در ما همدلی و لذت ایجاد می‌کند. یک گونه از آن «پاتوس ابهام»11 است. وقتی فهم‌ناپذیری یک متن برایمان هیبت‌انگیز می‌شود، چنانکه پیچیدگی هگل یا هایدگر برای بسیاری نه دافعه، که حسی از عمق و شکوه ایجاد می‌کند. گونۀ دوم «پاتوس رازآمیزانه»12 است. لذت سرخوشانه‌ای که مثلاً با خواندن آثار برگسون به خواننده دست می‌دهد، آنگاه که احساس می‌کند حجابی از برابر چشمانش فرو افتاده و ناگهان به رازِ زندۀ هستی راه یافته است؛ رازی که منطقِ روزمره از درکش عاجز بود. «پاتوس جاودانگی»13؛ در جهانی که همه چیز در آن گذرا، فانی و در حال فروپاشی است، ایدۀ وجود یک واقعیت ثابت، ابدی و تغییرناپذیر، پناهگاهی روانی و لذتی عمیق فراهم می‌کند. لاوجوی این لذت را یک تجربۀ زیبایی‌شناختی می‌نامد که با احساس آرامش گره خورده است. «پاتوس وحدت‌گرایانه»14 از رنج فردیت و جدایی‌ها رهایی می‌بخشد و با شعار همه یکی است لذتی از جنس محو شدن در کل به ارمغان می‌آورد. سرانجام «پاتوس اراده‌گرایانه»15 است که به‌جای سکون، پویایی و ستیز را در کانون جهان می‌نشاند و روح فاعلیت و قدرت را در انسان برمی‌انگیزد؛ چنانکه ارادۀ قدرت نیچه خواننده را با نیرویی کیهانی هم‌نوا می‌کند و خون مبارزه‌جویی‌اش را به جوش می‌آورد. این پنج پاتوس نشان می‌دهند که فلسفه‌ها تنها با منطق پیش نمی‌روند؛ با همدلی عاطفی ما از دل تاریخ می‌گذرند و ماندگار می‌شوند.
چهارمین گونۀ ایدههای واحد، «معناشناسی فلسفی»؛16 مطالعۀ واژگان مهم یک دوره و ابهاماتشان. واژگانی که به‌دلیل چندگانگی معنایی، خود به نیروهایی در تاریخ بدل می‌شوند و مسیر تحول اندیشه را تغییر می‌دهند. بدین معنا که اصطلاحی نخست با یک معنا رواج می‌یابد، سپس معانی حاشیه‌ای یا تلویحات پنهانش بر معنای اصلی غلبه می‌کنند و باورها یک عصر را دگرگون می‌سازند.
پنجم، گزاره‌های صریح فلسفی است؛ ایدههای واحدی از جنس یک گزارۀ معین که صراحتاً از سوی فیلسوفان بزرگ بیان شده و همراه با لوازم منطقی‌اش پذیرفته یا فرض شده است. این نوع، برخلاف انواع پیشین، آشکارتر، سنجش‌پذیرتر و آسان‌یاب‌تر است. لاوجوی تأکید می‌کند که این گزاره‌ها اغلب با پرسش‌هایی طبیعی آغاز شده‌اند و سپس با اصول برآمده از پرسش‌های دیگر پیوند خورده‌اند (Ibid:7-15).
با تمام این توصیفات هنوز تعریف روشن و دقیقی از ایده نمی‌یابیم. مگر با بهره از نظرات دیگران ـ موافقان و مخالفان لاوجوی ـ تصویر روشن‌تری بتوان ترسیم کرد؛ جورج بواس17 (1953:3) ایده را چیزی می‌داند که «بشود آن را در یک گزارۀ خبری بیان کرد، ادعایی مبتنی بر یک باور و راه‌حل یک مسئله. چنین گزاره‌هایی می‌توانند بیانگر امر واقع یا خط‌مشی باشند، و گاه این دو چنان در ذهن گوینده در هم تنیده‌اند که گزاره‌ای به‌ظاهر واقعی، در باطن خط‌مشی‌ای را پنهان می‌کند. درستی یا نادرستی این گزاره‌ها در حوزۀ کار مورخ اندیشه‌ها نیست، آنچه برای او مهم است معنای دقیق آن‌هاست». در تکمیل این توضیحات بایست افزود معمولاً برای اینکه یک مفهوم واجدِ شرایطِ یک ایده برای لاوجوی باشد، باید به‌ظاهر توصیفی، اما در واقعیت هنجاری باشد. هرچه احساساتِ منتقل‌شده و برانگیخته‌شده توسط کاربردِ هنجاریِ مفهوم متنوع‌تر باشد، و هرچه نقابِ توصیفیِ آن فریب‌دهنده‌تر باشد، شانسِ بیشتری برای به‌دست دادنِ نتایج، وقتی در معرضِ بررسیِ لاوجوی قرار گیرد، خواهد داشت (Bredsdorff,1977: 195-211).18
مثلاً «پیشرفت» می‌تواند یک نمونه در سنت لاوجویی باشد. در ظاهر، پیشرفت صرفاً واژه‌ای برای توصیف یک فرایند تاریخی به نظر می‌رسد؛ اینکه جوامع بشری از وضعیتی ساده‌تر به وضعیتی پیچیده‌تر، از جهل به دانش، یا از بربریت به تمدن حرکت می‌کنند. این روایت، خود را به‌مثابۀ یک مشاهدۀ علمی و خنثی از قانون تاریخ عرضه می‌کند. اما در باطن، سرشار از بار ارزشی است و هر آنچه پیشرفته خوانده می‌شود، خودبه‌خود خوب و مطلوب نیز قلمداد می‌گردد. این درهم‌تنیدگی، به پیشرفت قدرتی ایدئولوژیک می‌بخشد. می‌توان با استناد به این قانون توصیفی، تغییرات اجتماعی، ویرانی بافت‌های سنتی، و حتی خشونت‌های استعماری را به‌عنوان مراحل اجتناب‌ناپذیر و درنتیجه موجّه یک فرایند طبیعی توجیه کرد. مقاومت در برابر این تغییرات نیز، چون ضد پیشرفت است، محکوم و عقب‌مانده خوانده می‌شود. بدین‌سان، پیشرفت یک تجویز سیاسی و اخلاقی را در لباس یک توصیف تاریخی پنهان می‌کند.
باری زنجیرۀ عظیم هستی نمونه‌ای از ردیابی همین گونه‌هاست و لاوجوی ایدههای واحدی (اصول) را به‌عنوان آنچه این زنجیره را به یکدیگر متصل کرده، معرفی می‌کند؛ اصل «پُرآیی»19 (جهان تا آنجا که ممکن است پُر از همۀ صورت‌های ممکن است. هر چیزی که بتواند وجود داشته باشد، وجود دارد)، اصل «پیوستگی»20 (طبیعت جهشی ندارد. میان تمام موجودات یک زنجیرۀ پیوسته و بی‌فاصله برقرار است)، اصل «تدرّج»21 (موجودات در یک نردبان سلسله‌مراتبی از ناقص‌ترین تا کامل‌ترین قرار گرفته‌اند).
از آرای لاوجوی چند اصل روش‌شناختی برای تاریخ ادبیات استخراج‌پذیر است؛ هم‌ترازی ادبیات با سایر حوزه‌ها، ضرورت رویکرد فراملی و فرارشته‌ای، اهمیت نویسندگان درجه دوم و غنی‌سازی تاریخی تجربۀ زیبایی‌شناختی.
شالودۀ دستگاه نظری لاوجوی هم‌ترازی روش‌شناختی و معرفتی تمام حوزه‌ها با یکدیگر است. از این منظر، ادبیات با سایر متون فکری تفاوتی ندارد. لاوجوی با انگاشت ادبیات به‌عنوان حوزۀ مستقل زیبایی‌شناختی مخالف است. آثار ادبی، درست مانند رساله‌های فلسفی یا متون الهیاتی، اسناد تاریخ آگاهی بشرند (Lovejoy, 1936: 16-17). با پیش‌فرض لاوجوی دربارۀ ایده، میان تحلیل یک شعر و تحلیل یک رسالۀ مابعدالطبیعی تفاوتی نیست. در هر دو مورد، مورخ اندیشه باید همان عناصر سازنده را ردیابی کند.
این اصل، برای تاریخ ادبیات پیامد‌هایی دارد: نخست، رد یا کم‌گیری استقلال زیبایی‌شناختی متن. شعر یا رمان بخشی از گفت‌وگوی بزرگ بشری دربارۀ مسائل بنیادین به حساب می‌آیند. دوم، ضرورت آموزش فلسفی برای مورخ ادبیات. لاوجوی با لحنی انتقادی اشاره می‌کند که به‌دلیل فقدان آموزش کافی در فلسفه، دانشجویان و حتی مورخان دانشمند ادبیات... ایده‌ها را هنگامی که با آن‌ها روبه‌رو می‌شوند تشخیص نداده‌اند (Lovejoy, 1936: 16). تلویحاً مورخ ادبیات، دست‌کم بایست با تاریخ فلسفه آشنا باشد تا تبار تاریخی و پیامدهای منطقی ایدههای نهفته در متون ادبی را بازشناسد.
نزد لاوجوی، تاریخ ایده‌ها نمی‌تواند در مرزهای ملی، زبانی یا حتی رشته‌ای محصور بماند. او تقسیم‌بندی مطالعات تاریخی و ادبی براساس ملیت‌ها و زبان‌ها را نه بازتاب‌دهندۀ واقعیت فرایندهای فکری، که محصول تخصص‌گرایی نهادینۀ دانشگاهی می‌داند؛ ساختاری که محقق را از درک جریان‌های فکریِ فراملی بازمی‌دارد. به تعبیر فریدریش شلگل، «اگر اجزای منطقهای شعر مدرن، از پیوندشان با یکدیگر گسسته شوند، و به‌عنوان کل‌هایی منفرد و قائم‌به‌ذات نگریسته شوند، فهم‌ناپذیرند. آن‌ها تنها از طریق یکدیگر قوام و معنا می‌یابند». لاوجوی نیز به جای تقسیم‌بندی ملی، سازماندهی مطالعات را براساس دوره‌ها پیشنهاد می‌دهد، زیرا اشتراک در ایده‌ها و سلایق میان هم‌زمانان بیشتر است (Lovejoy, 1936: 18-19).
با این حال، پرهیز لاوجوی از ملی‌گرایی روش‌شناختی را باید جلوۀ خاصی از پرهیز عام‌تر او از یگانه‌گرایی روش‌شناختی22 فهمید؛ رویکردی که پدیده‌های فکری را به یک عاملِ منفرد مانند ملیت فرومی‌کاهد. نمونۀ آن پی‌یر دوهم است که همچون پاسکال که ذهن‌ها را در سطح فردی به دو گونۀ هندسی و دقیق تقسیم می‌کرد، این تمایز را به سطح ملی کشاند و به ویژگی‌های قومی تعمیم داد (Duhem, 1906: 55-104). واینر این تقلیل‌گرایی علّی را نقد می‌کند و توضیح می‌دهد که سبک فکری دانشمند به عواملی بسیار پیچیده‌تر از ملیت وابسته است؛ سنت‌های فکری درون‌رشته‌ای، مکاتب فلسفی غالب، آموزش‌های دانشگاهی فردی، و حتی ویژگی‌های شخصیتی و روان‌شناختی. از همین رو، تاریخ ایده‌ها باید به مهاجرت ایده‌ها در سطحی فراتر از ملت توجه کند (Wiener, 1961: 531-548). برای لاوجوی، فراروی از مرزهای ملی، بدون فراروی از مرزهای رشته‌ای ناقص می‌ماند. متخصصان باید در نقاطی که موضوعات ذاتاً مشترک‌اند، همکاری نزدیک‌تر و باروری متقابل میان حوزه‌های گوناگون تاریخ‌نگاری فکری برقرار نمایند. به این ترتیب، رویکرد فرارشته‌ای نه یک تجمل نظری، که ضرورتی عملی برای گریز از آن چیزی است که او خلأهایی جدی در مطالعۀ تاریخ بشر می‌نامد (Lovejoy, 1940: 3-23).
لاوجوی در برابر این پرسش که «چرا به شاهکارها نپردازیم؟»، تأکید می‌کند که تاریخ ادبیات، مطالعۀ اندیشه‌ها و احساساتی است که انسان‌های گذشته تحت تأثیرشان بوده‌اند، و فرایندهایی که افکار عمومی ادبی و فلسفی را شکل می‌دهند. از این منظر، نویسندگان درجه دوم گاه مهم‌تر از نوابغ‌اند. به نقل از جرج هربرت پالمر «گرایش‌های یک عصر، بیشتر از نویسندگان برجسته، در نویسندگان رتبۀ پایین‌تر آن ظاهر می‌شود... بر روح‌های حساس و پاسخ‌گو، با قدرت خلاقیت کمتر، آرمان‌ها با وضوح ثبت می‌شوند» (Lovejoy, 1936: 19-20). سبب این مدعا فراروی شاهکارها به‌دلیل نبوغ فردی مؤلفانشان از زمانۀ خویش است، اما نویسندگان متوسط، آینۀ تمام‌نمای عادات ذهنی و ایدههای واحد رایج عصر خویش‌اند. بنابراین مورخ اندیشه برای بازسازیِ افق فکری یک عصر، بایست به سراغ متون فراموش‌شده و حاشیه‌ای نیز برود.
لاوجوی این ادعا را که اطلاعات بیرونی ضرورتاً از ارتقای تجربۀ زیبایی‌شناختی ناتوان است، رد می‌کند. استدلال او بر مفهوم تودۀ ادراک استوار است. تأثیر زیبایی‌شناختی یک شعر تنها به کلمات آن وابسته نیست؛ به تداعی‌هایی وابسته است که کلمات در ذهن خواننده بیدار می‌کنند؛ تداعی‌هایی که غالباً محصول خواندن‌های دیگر و دانش تاریخی پیشین‌اند. مثلاً اگر شعر:
|
دلنواز من بیمار شمائید همه |
|
بهر بیمارنوازی به من آئید همه |
(خاقانی، 595ق: 406)
در یک گلچین ادبی و بدون توضیح آورده شود، نسبت به اینکه تذکره‌نویسی همین شعر را بیاورد و خواننده را با داستان فرزند خاقانی که از دنیا رفته، مواجه سازد، متفاوت است؛ موقعیت دوم سوز و گداز و تأثیر شعر را عمیق‌تر می‌کند. دانش تاریخی و زندگینامهای بُعد نمایشی به اثر می‌افزاید و حجم تخیلی تجربه را افزایش می‌دهد، هرچند خود این دانش بخشی از طرح هنری آفریننده نباشد. لاوجوی تصریح می‌کند که همۀ اطلاعات بیرونی چنین اثری ندارند و نمی‌توان قاعده‌ای پیشاپیش تعیین کرد، اما این گزاره که جهل همواره سعادت است یا بهترین خواننده بی‌اطلاع‌ترین است، نامعقولی روان‌شناختی است؛ زیرا اثر هنری تنها از طریق پاسخ‌هایی که در ذهن تجربه‌گر برمی‌انگیزد عمل می‌کند و محتوای آن، در معنای غیرفیزیکی، به همان اندازه که در خود اثر است در ذهن خواننده نیز هست. با این همه، تأکید اصلی لاوجوی این است که خدمت به التذاذ ادبی، کارکرد اصلی تاریخ ادبیات نیست. او به نقل از ادوین گرینلا، تاریخ ادبیات را مرحله‌ای از تاریخ روح انسانی و بخشی عمده از جست‌وجوی دانش نحوۀ عملکرد ذهن انسان در تاریخ می‌داند که دلیل وجودی مستقل خود را دارد و حتی در خدمت اهدافی به ارزشمندی نقد زیبایی‌شناختی نیست. بنابراین، قلمرو تاریخ ادبیات باید با هدف تاریخی ـ روان‌شناختی خود تعیین شود، نه با معیارهای معاصر «ادبیات خوب». او از گرایشی که به نام ارزش ادبی، بخش‌های پرارزش تاریخی یک متن را نادیده می‌گیرد انتقاد می‌کند و خواهان نوعی اعلام استقلال برای مطالعۀ راستین تاریخی ادبیات است (lovejoy, 1940: 3-23).
لاوجوی و پیروانش23 با تحلیل آثار ادبی نشان داده‌اند که ادبیات بازتاب مستقیم ایدههاست. در این موارد، روش تاریخ ایده‌ها، برخلاف واژه‌شناسیِ صرف، بر این اصل استوار است که یک لفظ واحد می‌تواند در طول زمان حامل ایده‌هایی کاملاً متمایز و حتی متخاصم باشد و پژوهشگر نباید این چندگانگی را در یک نقطۀ واژگانی منجمد کند. یکی از نمونه‌های این مسئله اصطلاح «سبک هندی» در ادبیات فارسی است. کندوکاو در لایۀ ایده‌ها آشکار می‌کند که این نام واحد، ظرف جریان‌های فکری متنوعی بوده است. ایدۀ هنجاریِ «مضمون‌یابی و پیچیدگی خیال» در صائب و هم‌عصرانش، ایدۀ «صراحت عاطفی و زبان روزمره» در مکتب وقوع که در تنش با ایدۀ نخست قرار دارد، ایدۀ فلسفی ـ هنری که شاعر را فیلسوفِ آگاهِ خیال می‌داند، و ایدۀ انتقادی «انحطاط» که این سنت را نشانۀ زوال تلقی کرد. آنچه در ظاهر، بحثی بر سر یک سبک ادبی جلوه می‌کند، درحقیقت میدان برخورد ایده‌هایی با تبارها و منطقهای درونی متفاوت است. تاریخ ایده‌ها همین‌جا رسالت خود را ایفا می‌کند؛ بیرون کشیدن این ایده‌ها از دل واژۀ یکسان، ردیابی مستقل هریک، و بازساختن تاریخ فکری‌ای که واژه‌شناسی به‌تنهایی از دیدنش عاجز است.
رویکردِ آرتور لاوجوی را می‌توان ذیل نحلۀ «تاریخ ادبیات مفهومی» جای داد. او سیر تحول ایدههای واحد را در حوزه‌های گوناگون ـ فلسفه، علم، ادبیات، هنر، دین و سیاست ـ دنبال می‌کند و از متون ادبی (از جورج هربرت و پوپ تا شیلر) همچون آینۀ ایدههای فلسفی بهره می‌گیرد. این رویکرد تقریباً با این تعریف از تاریخ ادبیات مفهومی ـ که رخدادها را روابط منطقی ایده‌ها نمایش می‌دهد ـ همخوان است (Perkins, 1992: 49). تمایز لاوجوی اما در این است که به‌جای مفاهیم کلان و انتزاعی چون کلاسیسیسم، بر واحدهای کوچک‌تر، پایدارتر و عینی‌تر تمرکز می‌کند و تحول ادبیات را در چارچوب دگردیسی همین واحدهای بنیادین روایت مینماید.
برای درک دقیق‌تر حدود و ثغور این رویکرد، نمی‌توان تنها به سنجش در چهارچوب تاریخ‌نگاری ادبی بسنده کرد. طرح تاریخ ایده‌ها، به حکم ماهیت فرارشته‌ای و کلان‌نگرش، ناگزیر با سنت‌های فکری متنوعی ـ از فلسفۀ تاریخ و نظریۀ اجتماعی گرفته تا نظریه و نقد ادبی ـ وارد گفت‌وگو می‌شود. این مقایسۀ چندجانبه نشان می‌دهد که طرح لاوجوی در کدام جبهه‌ها با این سنت‌ها هم‌دل و در کدام جبهه‌ها متعارض است و زمینۀ نقدهای بعدی بهتر فراهم می‌آورد.
رویکرد لاوجوی از نظر واحد تحلیل با سنت هگلی شباهت دارد؛ هر دو درپی کشف پیوستار در تاریخ فرهنگ‌اند و آثار ادبی و هنری یک عصر را جدای از کل حیات فکری آن فهم‌پذیر نمی‌دانند. تمایز اما در روش است؛ آنجا که نگرش هگلی به دنبال روح واحد هر عصر می‌گردد (مثلاً روح رمانتیک)، لاوجوی کلیت را به ایدههای واحد تجزیه می‌کند و تبار هر یک را مستقل ردیابی مینماید و بدین‌سان به‌نوعی اتمیسم روش‌شناختی نزدیک می‌شود. در این چارچوب، ایدههای واحد همچون عناصر نسبتاً پایدار تلقی می‌شوند که در ترکیب‌های فکری گوناگون حضور می‌یابند، بی‌آنکه خود دچار دگرگونی اساسی شوند. با این حال، منتقدانی چون لوئیس مینک (1968:7-25) استدلال کرده‌اند که همین پیش‌فرض، به تناقضی درونی در روش لاوجوی می‌انجامد؛ اگر ایدههای واحد واقعاً تغییرناپذیر باشند، آنگاه تاریخ آن‌ها صرفاً روایت جابه‌جایی و ترکیب‌های متوالی خواهد بود، نه داستان تکوین و تحول خود ایده. به بیان دیگر، آنچه لاوجوی عملاً در روایت‌های تاریخی‌اش نشان می‌دهد، فرایندی پویا و زاینده است، حال‌آنکه دستگاه تحلیلی اتمیستی او این پویایی را به تغییر آرایش عناصر ثابت فرو می‌کاهد و از تبیین رشد درونی ایده‌ها در بستر تاریخی بازمی‌ماند.
نسبت لاوجوی با پاره‌ای از روایت‌های مارکسیستی دوسویه است. هر دو بر ضرورت توجه به بافت تاریخی و پیوند ادبیات با دیگر حوزه‌های فرهنگ تأکید دارند، اما در سطح نظری از دو نقطۀ عزیمت متفاوت حرکت می‌کنند. مارکسیسم کلاسیک با قرار دادن ادبیات در قلمرو روبنا، خودآیینی ایده‌ها و متون را نفی کرده و آن‌ها را درنهایت تابع مناسبات مادی تولید می‌داند. به تعبیر جان فرو (1986: 14-15)، این رویکرد بر دوپارگی زیربنا/ روبنا استوار است و این شکاف را به درون متن ادبی، در قالب تقابل فرم و محتوا، منتقل می‌کند. لاوجوی در مقابل، هرگونه تقلیل اندیشه به علل اقتصادی، اجتماعی یا روان‌شناختی را رد می‌کند و ادبیات را یکی از عرصه‌های اصلی تکوین، انتقال و دگرگونی ایده‌ها می‌شمارد. آنچه مارکسیسم کلاسیک نفی می‌کند استقلال ایدههاست، حال‌آنکه آنچه لاوجوی نفی می‌کند تقلیل ایده‌ها به عوامل غیرایده‌ای است. به‌بیان دقیق‌تر، نقد لاوجوی متوجه پیش‌فرض ذهن‌خوانی24 در روایت مارکسیستی است؛ او با تحدید قلمرو پژوهش به باورهای آگاهانۀ اظهارشده، از فروکاستن اندیشه پرهیز می‌کند. نقد مارکسیسم نیز متوجه همان محدودیت روش‌شناختی لاوجوی است که با محصور ماندن در سطح ایده‌ها، پیوند آن‌ها را با مناسبات مادی تولید نادیده می‌گیرد.25
لاوجوی با فرمالیسم روسی و نقد نو در تقابل است. فرمالیست‌ها با شعار «ادبیت»،26 متن را شیئی خودبسنده می‌دانند که باید فارغ از زمینه‌های تاریخی، اجتماعی یا زندگینامهای تحلیل شود. رومن یاکوبسن، مورخان ادبی سنتی را به پلیسی تشبیه می‌کند که قصد دستگیری فردی معین را دارد اما هر شخصی را که در آپارتمان باشد یا از خیابان بگذرد بازداشت می‌کند؛ از نظر او این مورخان به جای علم ادبیات، از همه چیز استفاده کرده و مجموعه‌ای درهم از رشته‌های خانگی ساخته‌اند. یاکوبسن ادبیت را هدف اصلی علم ادبیات معرفی می‌کند و بوریس ایخنباوم نیز تحلیل ادبی را معطوف به ویژگی‌های ذاتی متن می‌داند (Lemon & Reis, 2012: 7-8, 105-107).
از این منظر، تحلیلِ لاوجوی از شعر پوپ که آن را به افلاطون و لایبنیتس پیوند می‌دهد، ادبیات را به محتوای فلسفی تقلیل داده و از فرم و ساختار زبانی غافل می‌ماند. این نقد در جریان‌های متأخرِ متن‌محور نیز صورت‌بندی شده است؛ چنانکه مارتین جی تصریح می‌کند «متون را باید ساحت‌هایی بی‌مرز از مجادلۀ حل‌ناشده دانست، نه آثارِ بسته‌ای که ایدههای منسجم مؤلف ... جدا کردن هستۀ مفهومی متن از پوسته‌های زبانی آن اساساً اشکال‌برانگیز است» ((Jay, 2017: 617- 631
یکی از بنیادین‌ترین چالش‌ها به رویکرد لاوجوی از سوی کسانی مانند میشل فوکو و کوئنتین اسکینر وارد می‌شود. اگر فوکو باستان‌شناس گسست نام گیرد، لاوجوی باستان‌شناس تداوم است. او می‌کوشد نشان دهد ایده‌ای واحد (چون اصل پُرآیی) چگونه از افلاطون تا 2000 سال بعد تداوم یافته است. فوکو اما تاریخ اندیشه را تاریخ گسست‌های معرفتی می‌داند. در هر «اپیستمه»،27 واژگان یکسان معنایی کاملاً متفاوت می‌یابند و دیگر نمی‌شود از تداوم یک ایده سخن گفت. او در دیرینه‌شناسی دانش، بر تاریخ ایده‌ها می‌تازد که موضوعش نامعلوم، روش‌هایش وام‌گرفته و رویکردش فاقد دقت است. تاریخ ایده‌ها به تعبیر او «تاریخ فرعیات و حواشی» است، نه تاریخ علوم؛ تاریخ «فلسفه‌های ناروشنی که در ادبیات، هنر، علوم و زندگی روزمره سکنا می‌کنند»، تاریخ «همهمۀ جانبی» و «نوشتار روزمره و به‌سرعت محوشونده‌ای که هرگز منزلت اثر را کسب نمی‌کند» (1969: 199). فوکو تاریخ ایده‌ها را «رشتۀ آغازها و پایان‌ها، توصیف پیوستگی‌های مبهم و بازگشت‌ها، بازسازی توسعه‌ها در شکل خطی» می‌خواند (همان: ۲۰۰) و این چالش را پیش می‌کشد که آیا ایده ـ واحد واقعاً جوهری ثابت در تاریخ است، یا صرفاً برساختۀ ذهن مورخ که به گذشته تحمیل می‌شود؟
همسو با فوکو، اسکینر نیز پیش‌فرض بنیادین لاوجوی را هدف می‌گیرد؛ این انگاره که در زیرسطح مناظرات ایدئولوژیک، مجموعه‌ای از ایدههای واحد جاودانه و تغییرناپذیر وجود دارد که نگارندۀ تاریخ فکری موظف به کشف آن‌هاست (اسکینر، 2002: 296 ـ 297). در مقابل، اسکینر، با تکیه بر سنت بلاغت کلاسیک و الهام از نیچه، مفاهیم را ابزارهایی بلاغی در میدان منازعات اجتماعی می‌داند که از طریق «بازتوصیف خطابی»28 در معرض تغییرند. فضیلتی می‌تواند رذیلت شود و رذیلتی می‌تواند جامۀ فضیلت بپوشد. در این میدان، ایده‌ای نیست که از پیش معنایی ثابت و جوهری داشته باشد. نتیجه برای طرح لاوجوی روشن است؛ اگر مفاهیم اساساً تاریخی و تابع منازعات قدرت باشند، آنگاه جست‌وجوی ایدههای واحدِ فراتاریخی بی‌ثمر و شاید گمراه‌کننده است، زیرا تنوع و گسست را زیر پرده‌ای از تداوم موهوم پنهان می‌کند.
لاوجوی خود به دو محدودیت عمده در روش‌شناسی‌اش اذعان کرده است؛ نخست، خطر تعمیم‌های تخیلی در وحدت‌بخشی به امور به‌ظاهر نامرتبط و خطاهای ناشی از غیرمتخصص بودن در چندین حوزه. دوم، هشدار نسبت به جزء‌نگری؛ وی تصریح می‌کند که تنها با بخشی از اندیشۀ هر متفکر سروکار دارد و نباید آن را با کل نظام فکری او یکی گرفت، و برای فهم این بخش نیز ناگزیر از بررسی ایدههای متضاد و روایت تقابل پویای آن‌هاست (Lovejoy, 1936: 21-23). این اذعان‌ها نشان می‌دهد او ساده‌لوحانه به تاریخ‌نگاری وارد نشده و نسبت به نقدهای احتمالی آگاه بوده است.
اگر در دامِ مغالطۀ پهلوان‌پنبه29 نیفتیم، ملموس‌ترین چالش از منظر تحلیل متن، بی‌اعتنایی رویکرد برداشت‌شده از لاوجوی به چگونه گفتن ادبیات (فرم، ساختار روایی و موسیقی کلام) و تمرکز بر چه گفتن (محتوای فلسفی) است. این نگره که عمدتاً از سوی فرمالیسیم و نقد نو صورت‌بندی شده می‌پرسد آیا هنر شاعرانگی پوپ در قافیه، ایجاز و طنز را صرفاً با ردیابی ایدۀ زنجیرۀ هستی می‌توان توضیح داد؟ از این منظر، لاوجوی متن ادبی را به سندی تاریخی فرومی‌کاهد و از کلیت زیبایی‌شناختی‌اش غافل می‌ماند.
این نقد اما ممکن است بر بدفهمی از ماهیتِ ایده نزدِ لاوجوی استوار باشد. هدر کینلیساید در بازخوانیِ منازعۀ نقد نو و مکتب شیکاگو، اهمیت لاوجوی را در حس فرمال و ماتریالیستی او از ایده‌ها می‌داند. ایدههای واحد لاوجوی عناصری مادی، ساختمند و دارای فرمِ خاص‌اند؛ واحدهایی انضمامی با منطق ترکیب، حرکت و بازترکیب خاص خود، درست همان‌گونه که عناصر زبانی در تحلیل فرمالیستی. تمثیل شیمی تحلیلی او، که اغلب نمادِ تقلیل‌گرایی‌اش خوانده می‌شود، درواقع نشان‌دهندۀ نگاهی ماتریالیستی به ایدههاست. فاصلۀ لاوجوی با فرمالیست‌ها بنابراین کمتر از آن است که به‌نظر می‌رسد؛ هر دو به چیز بودن عناصر فرهنگی آگاهند، یکی به فرم زبانی و دیگری به فرم ایده‌ها (Keenleyside, 2017: 223-257).
با این حال، این دفاع، نقد را به‌طور کامل خنثی نمی‌سازد. مسئلۀ اصلی، ثبات ماهیتِ ایدههای واحد در طول تاریخ است. فرمِ ایده نزد لاوجوی چنان سخت است که تن به تغییرات بسترهای زبانی و اجتماعی نمی‌دهد. مشکل فروکاست ادبیت صرفاً بی‌اعتنایی به فرم نیست؛ بلکه در این پیش‌فرض ریشه دارد که ادبیات صرفاً ظرفی برای «رقیق کردن» ایدههای فلسفی است؛ رابطه‌ای یک‌سویه که فلسفه را اصل و ادبیات را فرع می‌داند.
اینجاست که استعاره‌شناسی هانس بلومنبرگ وارد می‌شود. بلومنبرگ این ادعای لاوجوی را که ادبیات حامل فلسفۀ رقیق‌شده است، به چالش می‌کشد. «استعاره‌های مطلق»30 به باور او، صرفاً نسخه‌های ساده‌شده و ناپخته‌ای از مفاهیم فلسفی نیستند، که نیروی معرفتی و عاطفی مستقلی دارند. ایده‌ها در ظرف‌های متفاوت زبانی، ژانری و فرهنگی نه محلول‌های رقیق‌تر از جوهری ثابت، که ترکیباتی تازه با خواص تازه می‌سازند (Blumenberg, 2010: 2-5, 14-15).
چالش دیگر مغالطۀ گزینش زمینه است. زمینۀ تاریخی یک متن، شبکۀ پیچیده‌ای از عوامل اقتصادی، سیاسی، نهادی، روان‌شناختی، و فلسفی است و مورخ ناگزیر تنها برخی را برمی‌گزیند (Perkins,1992:124-125). پرسش این است: چرا لاوجوی برای تبیین شعر، اغلب زمینۀ فلسفی را انتخاب می‌کند و نه مناسبات اقتصادی یا طبقاتی را؟ این گزینش ناگفته، تاریخ‌نگاری او را در معرض این اتهام ایدئالیسم نخبه‌گرایانه قرار می‌دهد.
غفلت لاوجوی، پیامد معرفت‌شناختیِ دیگری نیز دارد؛ ناتوانی در فهم عقلانیت زمینه‌مند باورهای گذشته. اسکینر نشان می‌دهد که نمی‌توان باورهای گذشتگان را صرفاً به‌دلیل کاذب‌نمایی‌شان در امروز، غیرعقلانی خواند. اعتقاد به جادوگران در قرن شانزدهم، اگر در شبکۀ باورهای دینی آن عصر گنجانده شود، کاملاً عقلانی مینماید (2002: 76). روش لاوجوی، با انتزاع ایده‌ها از زمینه‌های معرفتی و اجتماعی، از درک این عقلانیت درونی عاجز می‌ماند.
این نقد پرسش دیگری نیز پیش می‌کشد؛ اصولاً می‌توان ملاکی فرارشته‌ای برای گزینش زمینه ارائه کرد، یا این گزینش همواره تابعی از علایق مورخ است؟ پاسخ تلویحی لاوجوی زمینۀ فلسفی است، اما همین بحث نشان می‌دهد که عینیت کامل در گزینش زمینه شاید توهمی روش‌شناختی باشد.
نمی‌توان لاوجوی را به غفلت مطلق از خواننده متهم کرد. مفهومِ «پاتوس متافیزیکی» به تأثیر عاطفی فلسفه‌ای بر مخاطب و لذت زیبایی‌شناختیِ حاصل از آن می‌پردازد. او تشخیص می‌دهد که برخی نظام‌های فکری نه با نیروی منطق، که با برانگیختن حس «رازآمیزانه» یا «اراده‌گرایانه» مقبول می‌افتند. با این حال شکاف میان این توجه و آنچه بعدها در «نظریۀ دریافت»31 نام گرفت، عمیق است. خوانندۀ لاوجوی اساساً دریافت‌کننده‌ای منفعل است. متن، ایده یا عاطفه‌ای ازپیش‌موجود را به او منتقل می‌کند. خواننده میزبان ایده است، نه هم‌آفرین آن. حال‌آنکه هانس روبرت یاوس (Jauss, 1982: 19) معتقد بود در مثلث نویسنده، اثر و مخاطب، مخاطب نه جزئی منفعل، که نیرویی شکل‌دهنده به تاریخ است. حیات تاریخی اثر ادبی بدون مشارکت فعالانۀ او شدنی نیست. از این نگره تاریخ ادبیات را بایست از نگاه خواننده دید و نگاشت. روش لاوجوی، با تمرکز بر ردیابی تبار تولید ایده‌ها، برای تحلیل این دریافت و دگردیسیِ خواننده‌مدارِ معنا مجهز نیست.
با این حال، چرخش به سوی خواننده نباید به نسبی‌گرایی مطلق بینجامد. چنانکه هِرش می‌گوید: «یک معنای نامتعین اصلاً قابل اشتراک نیست» (1967: 73). اگر هر خواننده‌ای معنای خاص خود را بیافریند، سنگ‌بنای پژوهش تاریخ ادبی متزلزل می‌شود. از این رو، رهیافت باید میان پویایی دریافت و ثبات نسبی معنا تعادل برقرار کند.
لاوجوی به تداوم ایده‌ها شیفته است. او در زنجیرۀ عظیم هستی نشان می‌دهد که چگونه ایده ـ واحد (مثلاً اصل پُرآیی) پیوسته از افلاطون تا پوپ تداوم یافته است. اما تاریخ ادبیات، تاریخ گسست‌ها، جهش‌های خلاقانه و ظهور فرم‌های بی‌سابقه یا کم‌سابقه نظیر کمدی الهی دانته یا اشعار نیمایوشیج نیز هست. آیا نبوغ فردی و ابداعِ فرم‌های نوینی که از سنت می‌گسلند، در چارچوب تداوم‌گرای تاریخِ ایده‌ها تبیین‌پذیر است؟ تأکید افراطی بر تداوم، تاریخ را هموار می‌سازد و نقش عاملیت فردی و گسست‌های بنیادین را در تحولات تاریخی کم‌رنگ می‌کند.
نقدهای پیش‌گفته به مفروضات روش لاوجوی گره می‌خورند؛ پذیرش مقولات و دوره‌بندی‌های تاریخی به‌عنوان چارچوب‌هایی خنثی و ازپیش‌موجود. حال‌آنکه خودِ این مقولات، برساخته‌هایی تاریخی و مناقشه‌برانگیزند. تنش میان نظریه و عمل در آثار لاوجوی این نکته را آشکار می‌کند. او در مقالاتی دربارۀ تاریخ ایده‌ها (۱۹۴۸) نشان داده که رمانتیسم پوششی برای پدیده‌هایی عمیقاً متکثر و حتی متضاد است و نتیجه می‌گیرد «واژۀ رمانتیک به‌معنای چیزهای بسیاری درآمده است که دیگر به‌تنهایی هیچ معنایی ندارد. این واژه کارکرد یک نشانۀ زبانی را ازدست داده است» (Lovejoy, 1948: 232). با این حال، در زنجیرۀ عظیم هستی، از همین برچسب به‌عنوان چارچوبی برای ردیابی ایده‌ها بهره می‌برد. این تنش محدودیت طرح تاریخ ایده‌ها را آشکار می‌سازد؛ حتی اگر بدانیم مقوله‌ای برساخته است، روایت تاریخی ناگزیر از کاربست آن است، و همین کاربست، برساختگی را بازتولید می‌کند.32
دیوید پرکینز در آیا تاریخ ادبی ممکن است؟(۱۹۹۲)33 این پرسش را پیش می‌کشد که آیا اساساً مقولات تاریخی ـ ادبی واقعیت‌های مسلم‌اند یا برساخته‌های نهادی و ایدئولوژیک؟ او با تبارشناسی «رمانتیسم انگلیسی» نشان می‌دهد که چنین مقولاتی محصول سنت تفسیری طولانی‌ای هستند که در بستر منازعات قدرت دانشگاهی، ایدئولوژی‌های سیاسی و ضرورت‌های روایی تاریخ‌نگاری شکل گرفته‌اند (Perkins, 1992: 85-119). گذشته فاقد طبقه‌بندی است؛ این مورخ است که با گزینش و حذف، وحدت و تداوم را بر آن تحمیل می‌کند (Ibid: 110-111).
این نقد با نقد کوئنتین اسکینر بر «شیءانگاری» ایده‌ها هم‌جهت است، هرچند از دو منظر متفاوت؛ پرکینز از منظر روایت‌پردازیِ مورخ، و اسکینر از منظر کاربرد پراگماتیک مفاهیم. اسکینر استدلال می‌کند که ایده ـ واحد از ابزاری تحلیلی فراتر رفته و به موجودیتی مستقل بدل می‌شود؛ «این واقعیت که عقاید و اندیشه‌ها از وجود اشخاص حکایت می‌کنند هنگامی به آسانی رنگ می‌بازد که عقاید و اندیشه‌ها برای خاطر بقای خود به مبارزه برخیزند» (اسکینر، 2002: 118). نتیجۀ این شیءانگاری، تاریخی است از انتزاعات، نه کاربردهای واقعی ایده‌ها در میدان منازعات زبانی.
با تأمل در مجموعۀ این نقدها می‌توان دریافت که حملات به مفهوم ایدههای ـ واحد لاوجوی در سطوح متفاوتی عمل می‌کنند. پرکینز در سطح روایت‌پردازی، اسکینر در سطح پراگماتیک زبان، و نهایتاً فوکو با طرح گسست‌های معرفتی، اصل وجود جوهری پایدار به نام ایده را در طول تاریخ منتفی می‌داند.
اگر خودِ دورۀ رمانتیک برساخته‌ای متأخر باشد، ردیابی ایده ـ واحد در آن تحمیل الگویی ذهنی بر گذشته‌ای آشفته و فاقد انسجام درونی است. تاریخ ایدههای لاوجوی، علی‌رغم دقت‌های روش‌شناختی‌اش و هشدارهای خود او، روایتی است که انسجامش را از ضرورت‌های ساختاری روایت وام می‌گیرد. ایده ـ واحد بیش از آنکه عنصری عینی34 در تاریخ باشد، محصول نگاه کل‌گرا و تداوم‌باور خود مورخ است.
این نقد در پیوند با تحلیل تاریخ ادبیات مفهومی ابعاد تازه‌ای می‌یابد. پرکینز هشدار می‌دهد که طرح‌های مفهومی تنها متونی را برجسته می‌کنند که با مفاهیم آن سازگارند، در متون تنها آنچه را می‌بینند که مفاهیمشان بازمی‌تابانند، و ناگزیر از کثرت، تنوع و ابهام گذشته بازمی‌مانند (Perkins, 1992: 49-51). این توصیف بر طرح لاوجوی قابل انطباق است؛ او با ردیابی اصل پُرآیی در شعر پوپ، از سایر لایه‌های معنایی و تنش‌های درونی متن چشم می‌پوشد و آن را صرفاً حلقۀ پایانیِ زنجیر منطقیِ یک ایده بازنمایی می‌کند. بدین‌ترتیب، تاریخ‌نگاری لاوجوی، حتی اگر از اتهام برساختگی مقولات تبرئه شود، همچنان در «تنگنای مفهومی» گرفتار است که پیچیدگی گذشته را در قالب طرح‌های منطقیِ پیشینی مهار می‌کند.
ورای محدودیت‌های روش‌شناختی، رویکرد لاوجوی پیامدهای عملی نیز دارد. او مدعی است که فقدان آموزش فلسفی، مانع تشخیص ایدههای فلسفی در متون ادبی می‌شود (Lovejoy, 1936: 17). اما آیا مورخ ادبیات لزوماً باید فیلسوف باشد؟ این پرسش تنش میان تخصص‌گرایی ادبی و فرارشته‌ای بودن طرح او را آشکار می‌کند. اگر همۀ حوزه‌ها هم‌ترازند، چرا تنها بر آموزش فلسفی برای مورخ ادبیات تأکید می‌شود، و نه آموزش ادبی برای مورخ فلسفه؟ گویی فلسفه در مقام زبان اصلی ایده‌ها و ادبیات در مقام بازتاب آن نشانده شده است.
پاسخ به پرسش اصلی مقاله دووجهی است. رویکرد لاوجوی با بیرون کشیدن تاریخ ادبیات از انزوای زیبایی‌شناسی محض و فهرست‌نگاری، شرط لازم پویایی پژوهش ادبی است، اما شرط کافی نیست. غفلت از فرم، گسست‌های تاریخی، نبوغ فردی و مخاطب، آن را از تبیین ادبیت اثر بازمی‌دارد. تاریخ ایده‌ها محتوای مفهومی متن را روشن می‌کند، اما از پاسخ به چگونگی تنیده شدن آن در فرم و زبان ناتوان است.
در نگاه ترکیبی مقاله، ایده ـ واحد نه واقعیتی تاریخی، که ابزاری تحلیلی برای نظم‌بخشی به داده‌ها و همخوان با برساختگی روایت است. وام این مقاله از لاوجوی ایمان به تداوم نخواهد بود، بلکه تکنیک ردیابی است، البته مشروط به خودسنجی انتقادی. رهیافت پیشنهادی، تاریخ ایده‌ها را در نسبت با تاریخ مفهومی، در کنار تحلیل فرمال، تاریخ اجتماعی ـ فرهنگی و نگاه خودانتقادی می‌نشاند، بی‌آنکه هیچ‌یک را کافی بداند. این جهت‌گیری روش‌شناختی، نه روش مکانیکی، دعوتی مداوم به بازاندیشی متن است.
ترکیب این سطوح دیالکتیکی خودآگاهانه است که در آن تاریخ ایده‌ها در حکم یک فرضیۀ کلان یا حدس اولیه عمل می‌کند؛ اعتبار آن در مواجهه با شواهد انضمامیِ برآمده از تحلیل فرمال و زمینۀ اجتماعی ـ فرهنگی سنجیده، تعدیل یا تأیید می‌شود (نک. هرش، 1967: 213 ـ 265). این فراخوان با نگرانی از غلبۀ «خرده‌پژوهی» در ایران همسو است؛ چنانکه فتوحی (1403: 1 ـ 11) این پژوهش‌ها را منتزع از تاریخ اندیشه و نیازمند نگاه کلان‌نگر می‌داند. در این بستر، رویکرد لاوجوی می‌تواند سرمشق گره‌زدن ادبیات به تاریخ اندیشه باشد. برای مثال، آنجا که مولوی در مثنوی از سیر تدریجی از جماد تا فرشته سخن می‌گوید35 یا آنجا که فتوحی (۱۴۰۱: ۱۴۳ ـ ۱۸۱) حرکت جوهری ملاصدرا را در شعر صائب ردیابی می‌کند، این پرسش پیش می‌آید که آیا با «ایدههای ـ واحد» لاوجویی مواجهیم یا صرفاً با شباهت‌هایی ظاهری در بسترهای متفاوت؟ پیش از هر ردیابی باید پرسید که اساساً جدا کردن یک ایده از افق تاریخی‌اش و سخن‌گفتن از تداوم آن در دو سپهر فکری متفاوت تا چه حد ممکن است؟
میراث لاوجوی پرسش از چگونگی حمل و بازتولید عناصر تاریخ فکری در متن ادبی است. دیوید پرکینز تناقض ذاتی تاریخ ادبیات را نشان می‌دهد؛ از نظر معرفت‌شناختی ناممکن، اما برای حیات فرهنگی ضروری. رویکرد لاوجوی نیز چنین است. مارتین جی (Jay, 2017: 617-631) تفاوت تاریخ مفهومی و تاریخ ایده‌ها را یادآور می‌شود؛ دقت روش‌شناختیِ اولی از سطحی‌نگری می‌رهاند و جسارت دومی جرئت پرسش‌های بزرگ می‌بخشد. امروز با تردیدهای فراتاریخی، تنها می‌توان با احتیاط و خودآگاهی انتقادی متون کهن را به گفت‌وگو با سنت‌های فکری کشاند و افقی برای پرسش از نسبت واژه و معنا گشود. از این منظر، ماندگارترین میراث لاوجوی پاسخ‌های قطعی نیست؛ گشودن افقی برای پرسش‌های پایدار دربارۀ نسبت ادبیات و تاریخ اندیشه است. افقی که در آن تاریخ ایده‌ها، به‌منزلۀ روشی انحصاری به‌حساب نمی‌آید. بلکه به‌مثابۀ یکی از ابزارهای مهم برای تاریخ‌نگاری ادبی اعتبار خود را حفظ می‌کند.
پی‌نوشت‌ها
1. Arthur O. Lovejoy
2. David Perkins
3. the history of ideas
4. unit-ideas
5. philosophical systems
6. درخصوص نقد به استفاده از تمثیل شیمی تحلیلی نک. Jay 2017; Bredsdorff 1977
7. unconscious mental habits
8. dialectical motives
9. metaphysical pathos
10. در ترجمه‌های فارسی این اصطلاح «عارضۀ متافیزیکی» نیز برگردانده شده (کچویان و صفار هرندی، 1396: 79-106) که نادَرخور مینماید. برگردان «عارضه»، بارِ عاطفی و حال‌وهوای برانگیختۀ مد نظر لاوجوی را به امری مزاحم و عارضی تبدیل می‌کند. می‌توان «پاتوس» در بلاغت کلاسیک را که به «شورمندی» ترجمه شده، در اینجا نیز در نظر داشت (نک. بلاغت تاریخ نگاری در ایران عصر صفوی، 1402: 17-18).
11. pathos of sheer obscurity
12. pathos of the esoteric
13. eternalistic pathos
14. monistic pathos
15. voluntaristic pathos
16. philosophical semantics
17.George Boas
18. تاریخ ایده‌ها را نباید با تاریخ واژگان یکی گرفت. چنانکه بواس نشان می‌دهد، واژۀ «subjective» در سدۀ هفدهم به معنای امر موجود در جهان خارج (همان hypokeimenon ارسطویی) بود، اما در سدۀ بیستم به معنای امر ذهنی به‌کار می‌رود. در حالی که ایدۀ وجود جهان خارج در این فاصله تغییر چندانی نکرده است. واژۀ تغییر کرده، اما ایده نسبتاً ثابت مانده است. برعکس، واژه‌هایی مانند رمانتیسم یا طبیعت یک صورت لفظی ثابت دارند، اما حامل ده‌ها ایدۀ متفاوت‌اند. از این رو، دنبال کردن سرگذشت واژه‌ها با دنبال کردن سرگذشت ایده‌ها دو کار کاملاً متفاوت است و خلط این دو از رایج‌ترین و گمراه‌کننده‌ترین خطاها در این حوزه است (Boas, 1953: 4).
19. principle of plenitude
20. the principle of continuity
21. the principle of gradation
22. methodological monism
23. See Samuel Holt Monk,"A Grace Beyond the Reach of Art", Journal of the History of Ideas, Vol. 5, No. 2 (Apr., 1944), pp. 131-150.
24. فرایند استنباط انگیزه‌ها و باورهای ناخودگاه نویسندگان.
25. برای نقد نگاه لاوجوی در مبحث ذهن‌خوانی نک. Bredsdorff, 1977
26. literariness
27. episteme
28. rhetorical redescription
29. straw man fallacy
30. absolute metaphor
31. reception theory
32. این وضعیتِ ناسازمند، مقاله را نیز با به‌کارگیری همان مقولات تاریخی ـ ادبی و با ساختن روایتی از آرای لاوجوی و ناقدانش، در موقعیتی می‌نشاند که نقد می‌کند. البته نگارنده با اذعان به این وضعیت، می‌کوشد خودآگاهی از برساختگی را از نقدِ بیرونی به اصلی درونی در روایت خود بدل کند. در عین حال، تمامی طبقه‌بندی‌ها و دوره‌بندی‌ها نیز بی‌اساس نیستند (نک. Perkins,1992: 61-84).
33. Is Literary History Possible? (1992)
34. لاوجوی با وام‌گیری از تمثیل شیمی تحلیلی و شباهت آن به کارش، به خواننده القا می‌کند که روشش علمی و عینی است.
35.
|
از جمادی مُردم و، نامی شدم |
|
وز نُما مردم به حیوان بر زدم |
|
مُردم از حیوانی و، آدم شدم |
|
پس چه ترسم؟ کی زِ مُردن کم شدم |
(مولوی، 672 ق، دفتر سوم: 1002-1003)
منابع
References
[1]. دانش‌آموختۀ دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران (نویسندۀ مسئول).
* Saeidradfar6674@gmail.com
https://orcid.org 0000-0003-4394-8718
