نوع مقاله : پژوهشی -نظری اصیل
عنوان مقاله English
نویسنده English
Binary oppositions are the most essential concepts is structuralist semiotics which try to stabilize the meaning of the text and prevent the process of the production of other meanings. This article, using an analytical-descriptive method from a poststructuralist semiotic approach, aims at challenging the binary opposition. Binary oppositions are the most essential concepts in structuralist semiotics which try to stabilize the meaning of the text and prevent the process of the production of other meanings. This article, using an analytical-descriptive method from a poststructuralist semiotics in Bahareh Salman’s novel, “Control of Destiny”, in order to present a psychoanalytic reading and discover new implications about its actants, places, actions and dreams and propose a different reading from the preliminary reading of the text based on Derrida’s deconstructive techniques. The findings of the study show that the most significant binary opposition in the novel is the opposition of man / woman which describes and organizes other conceptual oppositions in the novel. By deconstructing this opposition, other binary oppositions in the novel are also dismantled.
Extended Abstract
Introduction
One of the fundamental principles of structuralist semiotics is the analysis of literary texts based on the concept of binary opposition (see Payandeh, 2018: 164). Binary opposition is the most fundamental form of opposition in structuralism, since, according to structuralists, human thought operates through pairs such as good/evil, beautiful/ugly, day/night, and white/black (see Shamisa, 2000: 182). This principle, also referred to as the law of non-contradiction, has been one of the defining conditions of human knowledge since at least the time of Plato, and acting contrary to it has proved difficult. Moreover, given the nature of the human mind and the human condition, there appears to be little hope of escaping binary thinking, since it seems to constitute the path of least resistance for perceptual systems, thought, and linguistic structures. Nevertheless, many poststructuralist semioticians employ alternative strategies to address this problem, or, more precisely, to challenge the assumption of a final meaning. Jacques Derrida, through the method of deconstruction, seeks to target and disrupt the seemingly inevitable structure of binary oppositions (see Gunkel, 2014: 59–69). This article employs a descriptive-analytical methodology and draws on poststructuralist semiotics to examine the binary oppositions in Bahareh Salman’s novel Control of Destiny. The study approaches these oppositions through Derrida’s concept of deconstruction, with the aim of psychoanalytically interpreting the text, uncovering new significations of its characters, settings, actions, and dreams, and offering an alternative reading that differs from the text’s initial or conventional interpretation.
Literature Review
One of Derrida’s most fundamental and widely discussed concepts is deconstruction. To date, numerous studies have been conducted around this concept. Nojoumian (2015) regards Barthes’s concept of the “punctum” as a deconstructive strategy that, in the absence of the image, continually refers to the impossible and the represented. Golestani (2015) maintains that although deconstruction cannot lead to the discovery of an authentic Al-e Ahmad, it can liberate his texts and even his persona from the fixed, monologic, and univocal narratives constructed by both his supporters and opponents. Rahimi Zanjanbar et al. (2019) argue that, from a psychoanalytic perspective, most works of children’s and young adult’s literature emphasize strengthening the ego as a deconstructive intermediary between the two levels of the id and the superego; through strengthening the ego, the child achieves a deconstruction of the opposition between these two psychic agencies. The novel Control of Destiny, owing to its focus on the protagonist’s actions, the presence of dreams within its plot, and its plural and multilayered structure, constitutes a suitable text for psychoanalytic semiotic analysis from a deconstructive perspective. Furthermore, Salman is a member of a new and promising generation of writers, and critical examination of her work may contribute to the development of writers belonging to this generation.
Research Objectives and Questions
In this article, drawing on poststructuralist semiotics and Sigmund Freud’s psychoanalytic theory, the binary oppositions in Bahareh Salman’s novel Control of Destiny are examined through Derrida’s approach of deconstruction. The study aims to psychoanalytically interpret the novel, uncover new significations of its characters, settings, actions, and dreams, and offer a reading that differs from the text’s dominant reading.
The research questions are as follows:
- What binary oppositions are present in the novel Control of Destiny?
- How does deconstruction affect the binary oppositions in the novel?
- From the perspective of deconstruction, what new significations can be identified in the novel’s characters, settings, actions, and dreams?
Methodology
The present study employs a descriptive-analytical methodology, drawing on the technique of deconstruction, poststructuralist semiotics, and Freud’s psychoanalytic theories. By reversing the binary oppositions underlying the narrative and uncovering their new significations, we examine the structuralist semiotic claim concerning the existence of a final meaning. Accordingly, using deconstruction, we first identify the major binary oppositions in the novel. At this stage, through the displacement and reorganization of the deconstructed elements beyond their previously established binaries, new forms of equilibrium are created, thereby allowing new meanings to emerge. Furthermore, the study examines the role of the unconscious actions and dreams of the novel’s characters as manifestations of psychic signs in the process of deconstruction and the re-reading of the text. Our main hypothesis is that the novel’s internal focalizer resorts to various defense mechanisms in order to conceal her unconscious fears and anxieties. These mechanisms are manifested in her dreams, unconscious actions, and the dynamics of her relationships with other characters.
Conclusion
Through the psychoanalytic semiotic analysis of the novel Control of Destiny from the perspective of deconstruction, it was found that that we are confronted with a plural and multilayered text owing to the conflict between the narrative of the unconscious and that of the conscious mind of the internal focalizer. Thus, beneath the novel’s initial and seemingly straightforward narrative lies another concealed narrative.
The binary opposition of man/woman constitutes the most important binary opposition in the novel’s primary narrative, and it also describes and structures the other conceptual oppositions within the novel. Through the deconstruction of this opposition, Maliheh becomes the internal focalizer and principal character of the novel. For various reasons, including fear, she has displaced many of her desires onto Erfan through the defense mechanism of displacement. Accordingly, other binary oppositions in the novel, such as the Oedipus complex/Electra complex, ordinary adolescent/orphanage adolescent, and biological parents/foster parents, are also reversed, thereby further challenging the binary oppositions underlying the novel.
Another means of challenging the novel’s binary oppositions is the use of the defense mechanism of identification. Alongside resentment and hatred toward the same-sex parent, the child simultaneously imitates that figure’s power. Thus, the child identifies and merges with this figure in order to participate in and appropriate that power.
We also found that many of the novel’s characters function as manifestations of the id and superego of the internal focalizer, since her unconscious may have introduced them into the narrative in order to exonerate herself and obscure the traces of the agent responsible for the harm inflicted upon the same-sex parent. Likewise, many of the places in which the internal focalizer lives function as representations of different parts of her psyche and of the conflicts among them; and the movement of Erfan among these spaces evokes their activity for the reader. On the basis of this discussion, in the novel’s second narrative, the internal focalizer, in order to reduce or temporarily alleviate her fears and anxieties, employs psychoanalytic strategies to substitute many of the novel’s characters, settings, and events with imaginary characters, settings, and events.
References
Golestani, M. (2015). Vāzāzi-e Motun-e Jalāl-e Āl-e Ahmad: Soujeh, Nihilism va Amr-e Siāsi. Tehran: Niloofar. [in Persian]
Gunkel, D. J. (2023). Vānoqsāzi. Trans. Hadi Nouri. Tehran: Pileh. [in Persian]
Nojoumian, A. A. (2003). “Darāmadi bar Shāludeh-shekani (Derrida, Burges, Don Quixote)”. Ketāb-e Māh-e Adabiāt va Falsafeh. No. 67, pp. 50-59. [in Persian]
Payandeh, H. (2018). Nazariye va Naqd-e Adabi: Dars-nāmeh-i Miān-Reshtei (Vol. 1). Tehran: SAMT. [in Persian]
Rahimi Zanjanbar, A. H; Bostani, F. & Zare, H. (2019). “Tahlil-e Neshāneh-Ravān-kāvi-e Romān-e Nowjavān-e Mosābeqeh Dāt Kām bā Ruykard-e Vāsāzi.” Pazhouhesh-hā-ye Zabāni. Vol. 10, No. 1, pp. 59-82. [in Persian]
Salman, B. (2022). Kontorol-e Sarnevesht. Tehran: Rouzegar. [in Persian]
Shamisa, S. (1999). Naqd-e Adabi. Tehran: Ferdows. [in Persian]
کلیدواژه‌ها English
مقالۀ پژوهشی
نشانه‌شناسی روان‌کاوانۀ رمان کنترل سرنوشت با رویکرد وانوسازی
رضا نکوئی *[1]
(دریافت: 15/03/1404 پذیرش: 11/06/1405)
چکیده
تقابلهای دوجزئی اساسی‌ترین مفهوم در نشانه‌شناسی ساختارگراست که معنای متن را ثابت و فرایند تولید معناهای دیگر را متوقف می‌کنند. در این مقاله، با روش تحلیلی ـ توصیفی و با توجه به نشانه‌شناسی پساساختارگرا، تقابلهای دوجزئی در رمان کنترل سرنوشت نوشتۀ بهاره سلمان به‌منظور روانکاوی و کشف دلالتهای جدید کنشگرها، مکانها، کنشها، و رؤیاهای رمان و ارائۀ خوانشی متفاوت با خوانش اولیۀ متن با رویکرد وانوسازی دریدا بررسی می‌شود. نتایج پژوهش نشان می‌دهد دوگانۀ مرد/ زن مهم‌ترین تقابل دوجزئی رمان است که تقابلهای مفهومی دیگر رمان را توصیف و تنظیم میکند. با وانوسازی این تقابل، تقابلهای دوجزئی دیگر رمان نیز واژگون می‌شوند. سازکارهای دفاعی جابه‌جایی و ادغام ازجمله شگرد‌های روان‌کاوانۀ کانونی‌ساز درونی برای به چالش کشیدن تقابلهای دوجزئی رمان است. کانونی‌ساز درونی به دلایلی ازجمله ترس و تقلید از ولی هم‌جنس خود، از این سازکارهای دفاعی استفاده میکند. همچنین، بسیاری از کنشگرها و مکان‌های رمان شمایل بخش‌های مختلف روان و تعارض بین آنها هستند که ارتباط و رفتوآمد کانونی‌ساز درونی بین آنها، فعالیت آنها را برای خواننده تداعی میکند. بر پایۀ این بحث، بهدلیل تعارض بین روایت ضمیر آگاه و ناخودآگاه کانونی‌ساز درونی، با متنی متکثر و چندلایه مواجه هستیم که کانونی‌ساز درونی برای کاهش ترس و اضطراب خود، با استفاده از شگرد‌های روان‌کاوانه، بسیاری از کنشگرها، مکانها و رویدادهای رمان را با کنشگرها، مکانها و رویدادهای تخیلی جابهجا کرده است.
واژه‌های کلیدی: نشانه‌شناسی روان‌کاوانه، تقابلهای دوجزئی، وانوسازی، دریدا، کنترل سرنوشت.
1. درآمد
یکی از اصول بنیادین نشانه‌شناسی ساختارگرا،1 تحلیل متون ادبی براساس مفهوم تقابل دوجزئی2 است (رک. پاینده، 1397: 164). تقابل دوجزئی اساسی‌ترین تقابل در ساختارگرایی است، زیرا بهنظر ساختارگرایان، تفکر انسانی بر این باور است: خوب/ بد، زیبا/ زشت، روز/ شب، سفید/ سیاه و ... (رک. شمیسا، 1378: 182). این اصل که قانون عدم تناقض3 هم نامیده می‌شود، حداقل از زمان افلاطون یکی از شروط تعیین‌کنندۀ دانش بشری بوده و عمل خلاف آن دشوار بوده است. همچنین، با توجه به ماهیت ذهن و وضعیت انسان، امیدی به رهایی از آن وجود ندارد، زیرا بهنظر می‌رسد اندیشۀ دوجزئی مسیر کمترین مقاومت برای نظام ادراکی، اندیشه و ساختارهای زبانی است. بااین‌حال، بسیاری از نشانه‌شناسان پساساختارگرا از تاکتیک‌های جایگزینی برای مقابله با این مشکل ـ یا اعتقاد به معنی نهایی ـ استفاده می‌کنند. ژاک دریدا4 با استفاده از روش وانوسازی5 بهدنبال هدف قرار دادن و مختل‌سازی گریز‌ناپذیر تقابلهای دوجزئی است (رک. گانکل، ۱۴0۲: ۵۹ ـ ۶۹).
در این مقاله، با توجه به نشانه‌شناسی پساساختارگرا و نظریۀ روانکاوی زیگموند فروید،6 تقابلهای دوجزئی رمان کنترل سرنوشت (نوشتۀ بهاره سلمان) به‌منظور روانکاوی و کشف دلالتهای جدید کنشگرها، مکانها، کنشها و رؤیاهای رمان و ارائۀ خوانشی متفاوت با خوانش مسلط متن با رویکرد وانوسازی دریدا بررسی می‌شود.
پرسش‌های مقاله عبارت‌اند از:
· کدام تقابلهای دوجزئی در رمان کنترل سرنوشت وجود دارند؟
· وانوسازی چگونه بر تقابلهای دوجزئی رمان اثر می‌گذارد؟
· با توجه به رویکرد وانوسازی، دلالتهای جدید کنشگرها، مکانها، کنشها و رؤیاهای رمان کدام است؟
روش پژوهش حاضر تحلیلی ـ توصیفی و با توجه به روش وانوسازی، نشانه‌شناسی پساساختارگرا و نظریات روان‌کاوانۀ فروید است. با واژگونی تقابلهای دوجزئی روایت و کشف دلالتهای جدید آنها، ادعای نشانه‌شناسی ساختارگرا دربارۀ معنی نهایی را تحلیل می‌کنیم. ازاینرو، با روش وانوسازی، ابتدا تقابلهای دوجزئی عمدۀ رمان را استخراج می‌کنیم. در این مرحله، با جابه‌جاسازی و ساماندهی مجدد عناصر واساخته و ورای دو‌گانه‌گرایی‌های پیشین، با خلق موازنه‌های جدید به معانی تازه امکان حضور داده می‌شود. همچنین، به نقش کنش‌های ناخودآگاه و رؤیاهای کنشگرهای رمان مذکور را بهعنوان عوامل نشانۀ روانی در فرایند وانوسازی و دگر‌خوانی متن بررسی می‌کنیم. فرض ما این است که کانونی‌ساز درونی رمان کنترل سرنوشت برای پنهان کردن ترس‌ها و اضطراب‌های ناخودآگاهش به سازکارهای دفاعی متنوعی متوسل می‌شود که در رؤیاها، کنش‌های ناهوشیار و چندوچون رابطۀ او با سایر کنشگرها نمود یافته است.
2. پیشینۀ پژوهش
کلیدی‌ترین و محبوب‌ترین واژۀ دریدا «deconstruction» است که تا پیش از این، مترجمان و پژوهشگران ایرانی معادل‌های مختلفی مانند «ساختار‌شکنی»، «ساخت‌شکنی»، «شالودهشکنی»، «واسازی» و ... را برای آن پیشنهاد داده‌اند. هیچ‌یک از این معادلها ـ حتی رایج‌ترین معادل آن، یعنی واسازی ـ کامل نیستند، زیرا همگی فقط به وجه سلبی (واساختن) اشاره دارند. «وانوسازی» به وجه ایجابی (نوساختن) نیز اشاره دارد و ازاینرو، حامل امکانات معنایی جدیدی است که فرصت و امکان اندیشیدن، سخن گفتن و عمل کردنی متفاوت را ایجاد میکند (رک. گانکل، 1402: 9 ـ 10).
تاکنون پژوهش‌های زیادی با محوریت هریک از این معادلها انجام شده است که البته فقط به وجه سلبی آن اشاره داشته‌اند. یوسف‌پور و بی‌نظیر (1390) ضمن مقایسۀ چند حکایت مثنوی با مآخذ آنها، خوانش شالوده‌شکنانۀ مولوی را واکاوی و تبیین کردند و معتقدند مفاهیمی چون حرکت، فروریزی قطعیت‌ها و وقوع ناممکن‌ها بستر‌ساز خوانش متفاوت حکایات و سبب زایش و پویایی معنا در آنها شدهاند. عبداللهیان و فرهمند (1391) معتقدند تقابل‌ها در داستان‌های نجدی معمولاً بر پایۀ تضاد و تناقض بین انسان/ حیوان، انسان/ طبیعت، و انسان/ تمدن هستند که باعث ایجاد تردید در درون‌‌مایۀ آنها می‌شوند. هاشمی و شهبازی (1391) نشان داده‌اند که چرمشیر چگونه و با چه روندی در نمایش‌نامه‌های خود از نمایش‌نامه‌های شکسپیر7 اقتباسی وانوسازانه ارائه داده است تا حرفی از جنس زمانۀ خود بزند. رضوی و صالحی‌نیا (1393) با بررسی شالوده‌شکنانۀ نوشتار زنانه و مقایسۀ آن با نوشتار مردانه نشان داده‌اند که نسبت دادن برخی شاخصه‌‌ها به سبک زنانه اساس محکمی ندارد و با تغییر عوامل اجتماعی و فرهنگی دگرگون می‌شود. به‌‌عقیدۀ شریف‌نسب (1394)، از آنجا که داستان‌های عامه هرگز پایان باز ندارند و راه را بر تفسیر‌های متعدد سد می‌کنند، نقد شالوده‌شکنانه را برنمی‌تابند. نجومیان (1394) عنصر پانکتوم8 بارت9 را استراتژی واساز میداند که همواره در غیاب تصویر، به ناممکن‌ها و بازنمایی‌شده‌ها ارجاع دارد. گلستانی (1394) معتقد است که هرچند با واسازی نمی‌توان به یک آل‌احمد اصیل دست یافت، می‌توان متون و حتی شخصیت او را از چنگ روایت‌های تک‌‌صدا و تک‌‌معنا و تثبیت‌شدۀ موافقان و مخالفان نجات داد. رحیمی زنجانبر و همکاران (1398) معتقدند ازلحاظ روانکاوی، بیشتر داستان‌های کودک و نوجوان بر تقویت سطح خود بهعنوان واسازِ دو سطح نهاد و فراخود اصرار دارند و در آنها، کودک با تقویت سطح خود به واسازی تقابل این دو پایگاه دست مییابد. خرم‌آبادی و همکاران (1402) با شالودهشکنی مقالات شمس، حقیقت را در آن امری مطلق و واحد تلقی نمی‌کنند و خرد و عقل‌گرایی را در راه حقیقت، کاملاً ناقص و حجاب سالک می‌دانند. مبینی شورستانی و نوری (1402) با متزلزل ساختن مرکز حکایت «حاجی مراد»، معتقدند که هدایت بینش جدیدی از هویت مردم عامی، فقیران و زنان را به خوانندگان ارائه میکند.
از میان پژوهش‌های فوق، پژوهش حاضر ازنظر مبانی نشانه‌شناسی پساساختارگرا10 و نظریۀ روانکاوی، به پژوهش رحیمی زنجانبر و همکاران نزدیک است، اما از نظر به‌کارگیری وجه ایجابی، روش وانوسازی و روش‌شناسی با آن تفاوت‌های اساسی دارد. رمان کنترل سرنوشت از لحاظ معطوف بودن به کنشگر، وجود خواب و رؤیا در پی‌رنگ آن و متکثر و چندلایه بودن، از متون مناسب برای نشانه‌شناسی روان‌کاوانه با رویکرد وانوسازی است. همچنین، سلمان از نویسندگان نسل جدید و آینده‌دار است که نقد اثر او به پیشرفت نویسندگان این نسل کمک خواهد کرد.
3. چارچوب نظری
3ـ1. وانوسازی و نشانه‌شناسی روان‌کاوانه
فلسفۀ غرب و شاید بخشی از فلسفۀ شرق براساس متافیزیک افلاطونی بنا نهاده شدهاند. افلاطون ارتباط انسان و شناخت از جهان را به دو قطب عالم واقع یا فیزیک و عالم ایده یا متافیزیک استوار میکند. او عالم فیزیک را تنها تقلید یا بدلی از عالم اصل یا ماورائی می‌شمارد. به عبارت دیگر، او سلسله‌مراتبی بنیان می‌نهد که در آن، اصل بر بدل و متافیزیک بر فیزیک برتری دارد. این تقابل‌ها طی قرن‌ها به اینجا ختم نمی‌شود و تقابل و برتری روح بر جسم، روشنایی بر تاریکی، حضور بر غیاب، گفتار بر نوشتار و حتی مرد بر زن و ... دنبالۀ همین دیدگاه هستند. به‌‌عقیدۀ دریدا، منطق شناخت در فلسفۀ غرب آلودۀ نگاه تقابل و برتری بوده است که باید آنها را وانوسازی کرد (رک. نجومیان، 1382: 52 ـ 53).
وانوسازی به حرکت فکری گسترده‌تری به نام پساساختارگرایی11 و آن نیز به موقعیتی به نام پست‌‌مدرنیسم12 تعلق دارد. نشانه‌شناسان ساختارگرا به پیروی از زبان‌شناسی سوسور13 باور داشتند همان‌گونه که زبان باید در یک نظام کلی هم‌زمان بررسی شود، می‌توان دیگر حوزه‌های دانش بشری را نیز براساس ساختارها و الگو‌هایی سنجید و فهمید که متنی مشخص و با مرز‌های دقیق را به ما نشان دهد. نشانه‌شناسان پساساختارگرا درپی وارونه کردن این اعتمادبه‌‌نفس دروغین هستند و مشخص بودن ساختارها و معناها را ظاهری می‌دانند. دریدا زبان‌شناسی سوسور را مبنای بحث خود دربارۀ نشانه قرار می‌دهد، اما در بحث سوسور ایرادهایی می‌بیند. مثلاً سوسور با اینکه دال و مدلول را دو طرف یک برگ کاغذ می‌نامد، تقابل افلاطونی بین این دو را حفظ میکند. به‌‌عقیدۀ دریدا، نقش دال یا مدلول داشتن، خود جنبۀ کارکردی دارد؛ یعنی دال و مدلول با هم تفاوت ماهیتی ندارند. مدلول می‌تواند نقش دال را بیابد و برعکس. مثلاً در یک فرهنگ لغت، برای یافتن مدلول یک دال، واژه‌ای را می‌یابیم، اما ممکن است معنی این واژه را نفهمیم و برای فهم مدلول، این بار به دنبال این واژه در فرهنگ بگردیم. اینجاست که این مدلول خود نقش دال جدیدی را می‌گیرد. این جست‌و‌جو می‌تواند مرتب ادامه یابد (رک. همان: 54 ـ 55). وانوسازی ممکن است به این باور بینجامد که دانش بی‌نقص نشانه‌شناسی ساختارگرا امکان‌پذیر نیست و با نشان دادن عدم امکان درک قطعی و کامل، در برابر کلام تمامیت‌خواه آن ایستادگی میکند تا خواننده را از آنچه گفته شده است نجات دهد و متوجه سویۀ غایت معنا کند (رک. کالر، 1388: 9 و 20).
نشانه‌شناسی روان‌کاوانه14 نیز اصالت را به غیاب می‌دهد. روانکاوی تصویر دیرینۀ انسان به‌‌منزلۀ موجودی خردورز و مسلط بر خویشتن را واژگون کرد. پیش از فروید آنچه بهعنوان من خودآگاه تصور می‌شد، وجود مشخص، عیان و قابل فهمی داشت. فروید گفت که این من یک‌پارچه نیست، بلکه ازلحاظ پویش‌شناختی از سه‌پارۀ خودآگاه،15 پیشاآگاه16 و ناخودآگاه17 شکل گرفته است. وجه ناخودآگاه ذهن از هر حیث با وجه آگاه آن در تضاد است. تمام افکار، احساسات و خاطراتی که ضمیر آگاه به دلایل مختلف می‌خواهد پنهان نگه دارد به ساخت تاریک و دور از دسترس ضمیر ناخودآگاه واپس‌رانده می‌شوند که به مراتب بزرگ‌تر از ضمیر‌آگاه و پیشاآگاه است (رک. پاینده، 1397: 73 ـ 75؛ فروید، 1399: 154 ـ 157). به‌‌عقیدۀ دریدا، آنچه متن به‌طور ناخودآگاه می‌گوید همواره در تقابل با نیت آگاهانۀ نویسنده است و اهمیت وانوسازی در همین ابعاد ناخودآگاهانۀ متن است. وانوسازی ابعادی از متن را آشکار میکند که پیچیده‌تر و بزرگ‌تر از نیّت نویسندۀ آن است. وانوسازی نشان می‌دهد که معنای خودآگاه صرفاً یکی از نیروهای دلالتی متن است که با خشونت، دیگر نیروها را سرکوب کرده است. فروید می‌گوید که امر سرکوب‌شده همواره بازمیگردد و کابوس آن دست از سر توهم آگاهانه بر نمی‌دارد؛ به همین دلیل، وقتی وانوسازی رخ می‌دهد، متن شکاف می‌‌خورد (رک. دریدا، 1390: 40).
4. بحث و بررسی
عرفان و ملیحه دوقلو‌هایی هستند که روزهای آخر شانزده‌‌سالگی را در بهزیستی باران طی می‌کنند. عرفان نگران است که بعد از هجده‌سالگی که باید از آنجا بروند چه بر سر او و خواهرش خواهد آمد. در همین روزها، آقا و خانم ثروتمندی برای پوشش مالی عرفان به بهزیستی می‌آیند. بعد از چند جلسه، عرفان علی‌رغم میل باطنیاش تصمیم می‌گیرد بهدلیل ادامۀ تحصیل و آیندۀ بهتر خواهرش، با خانوادۀ نیلوفر و امین زندگی کند. در ماه‌های اول حضور عرفان در خانۀ شیرکوند، باوجود توجه و علاقۀ نیلوفر و خانواده‌اش، عرفان تا مدت‌ها نمی‌تواند ارتباط خوبی با بسیاری از آنها برقرار کند و حتی بارها سعی میکند به خانۀ باران باز‌گردد. بعد از مدتی، رابطۀ عرفان با خانوادۀ نیلوفر بهتر می‌شود، اما مشکلات جدیدی نیز از راه می‌رسند. عرفان به تماس‌های تلفنی امین با زنی ناشناس مشکوک می‌شود. همچنین، بر‌خلاف نظر نیلوفر، با پسر همسایه (شروین) و دوستان او (پرهام و رادمان) رابطه برقرار میکند. عرفان با شروین و بچه‌های دیگر به پیست می‌روند. در آنجا، به‌‌صورت اتفاقی شیرکوند را با همان زن می‌بیند و متوجه خیانت او به نیلوفر می‌شود. دوستی عرفان با پرهام بیشتر می‌شود و یک روز که خانوادۀ نیلوفر به خارج از شهر می‌روند، او پرهام را به خانه دعوت میکند. پرهام از عرفان می‌خواهد که برای کمک به نیلوفر یک دستگاه شنود داخل ماشین شیرکوند بگذارد. بعد از ضبط صدا، عرفان با پرهام تماس می‌گیرد تا به آن گوش بدهند، اما پرهام دستگاه را بر می‌دارد و با آن از شیرکوند باج می‌گیرد. سپس با کمک رادمان خانۀ شیرکوند را خالی می‌کنند و مبلغ گزافی از آنجا می‌دزدند. با ورود پلیس به ماجرا، عرفان به اشتباهات خود اعتراف میکند. او که دیگر روی ماندن در خانۀ شیرکوند را ندارد، ابتدا به خانۀ آقای توفیقی (افسر پرونده) و سپس به خانۀ باران بازمیگردد. تا فاصلۀ دستگیری پرهام و رادمان، پدر عرفان پیدا می‌شود. او به جرم سرقت مسلحانه و کشتن یک کودک در زندان است. عرفان به ملاقات او می‌رود تا شاید بتواند عکسی از مادرش ببیند. پدر از عرفان می‌خواهد که نزد مادر آن بچه برود تا برای او رضایت بگیرد. با تحقیقات آقای توفیقی مشخص می‌شود که آن مرد عموی عرفان است. او اعتراف میکند که پدر و مادر عرفان افراد تحصیل‌کرده‌ای بوده‌اند. پدرش تصمیم داشته است با خانوادۀ همسرش مهاجرت کند؛ اما مادرش مخالف بوده است. آنها در مسیر فرودگاه تصادف می‌کنند. پدر عرفان درجا می‌میرد. مادربزرگ عرفان، آنها را روزی که به دنیا آمده بودند از بیمارستان می‌دزدد و شش‌ماه بعد که مطمئن می‌شود مادرشان از کشور خارج شده، هر‌دوی آنها را در بهزیستی می‌گذارد. آقای توفیقی نام مادر عرفان را از عمویش می‌پرسد و به او اطلاع می‌دهد. مادر با اولین پرواز خودش را به بچه‌ها می‌رساند.
در رمان کنترل سرنوشت، تقابلهای دوجزئی متعددی وجود دارد. دوگانۀ مرد/ زن تقابل اصلی است که تمام تقابلهای مفهومی دیگر رمان را توصیف و تنظیم میکند. عرفان کانونی‌ساز درونی و کنشگر اصلی رمان است. در این گزاره، مفهوم مرد با جزء دیگر خود یعنی زن در تقابل است که در خوانش اولیه، جزء اول بهعنوان اصطلاح ممتاز تعیین شده است. اولین گام برای وانوسازی این نظم انقیادی واژگون‌سازی آن است. در این صورت، جزء زنانۀ این تقابل ـ یعنی ملیحه ـ به کانونی‌ساز درونی و کنشگر اصلی رمان تبدیل می‌شود. برای این ادعا، استدلال‌هایی هم وجود دارد. ازجمله اینکه عرفان و ملیحه دوقلو هستند (رک. سلمان، 1401: 5) و احساساتشان بسیار به هم نزدیک است (رک. همان‌‌جا). همچنین، رمان با خواب ملیحه آغاز می‌شود:
- «خواب دیدم یک مرد قدبلند یک کیک وانیلی بزرگ برای ما آورد تولد هجده سالگی‌مان بود، گفت من بابا هستم» (همان‌‌جا).
به عبارت دیگر، ملیحه کانونی‌ساز درونی رمان است که ممکن است خواسته باشد به دلایلی، ازجمله ترس، ردپای بسیاری از امیال خود را که در ظاهر با ملاک‌های اخلاقی و قانونی جامعه در تضاد است پاک و آن را با استفاده از سازکار دفاعی18 جابه‌جایی19 به کانونی‌سازی به نام عرفان منتقل کند. در روانکاوی فرویدی، وجه ناخودآگاه ذهن از هر حیث با وجود آگاه آن در تضاد است. ازاینرو، هنگامی‌‌که کنشگر با جنبه‌های ناراحت‌کننده و تحمل‌ناپذیر واقعیت روبه‌رو می‌شود یا هنگامی‌‌که افکار و احساسات واپس‌رانده‌‌شده یا خاطرات ناخوشایند می‌کوشند به ضمیر آگاه راه پیدا کنند، ناخودآگاه به سازکارهای دفاعی متوسل می‌شود تا خود را از آن افکار و احساسات و خاطره‌ها دور نگه دارد و ترس و اضطراب و سایر احساسات ناخوشایند را کاهش دهد یا موقتاً ازبین ببرد (رک. فروید، 1399ب: 27).
یکی از مهم‌ترین سازکارهای دفاعی جابه‌جایی است که طی آن کنشگر ناخودآگاهانه امیال و احساسات منفی خود را به کنشگری دیگر منتقل میکند (رک. همان‌‌جا: 32). زرینکوب احوال روانی شخصیت را نشانۀ وجود آنها در نویسنده میداند (رک. زرینکوب، 1373: 692). بنابراین، ممکن است بگوییم ملیحه یک کانونی‌ساز کاغذی است و این ترس نمی‌تواند در وجود او امری واقعی باشد. اگر بپذیریم ملیحه یک کانونی‌ساز کاغذی است، خود سلمان چنین نیست و احوال روانی ملیحه می‌تواند معرف وجود این ترس در نویسنده باشد. در پیرامتن20 ضمیمه‌‌شده به پشت جلد کتاب، معرفی کوتاهی از نویسنده و رمان ارائه شده است. در بخشی از این یادداشت، رمان حاصل تلاش‌های نویسنده برای بیان ترس برای زیستن عنوان شده است (رک. سلمان، 1401: 164). اصطلاح ترس در اینجا بار دلالی دارد و می‌تواند در شیوۀ تفسیر ما از روایت رمان تأثیر بگذارد؛ اینگونه که میان ملیحه و سلمان یک شباهت زیست‌شناختی صورت می‌گیرد. این پیرامتن به عبارتی کنش‌های ملیحه را بر سلمان نگاشت میکند؛ به‌طوری که گویی آنها بر سلمان می‌گذشته و مصائب او را روایت می‌کرده است (رک. صادقی، 1393: 167 ـ 168).
با گذشت چند ماه از حضور عرفان در خانۀ شیرکوند، او ارتباط متضادی با اعضای خانواده پیدا میکند. او نسبت به امین خشمگین است (رک. سلمان، 1401: 54)؛ این خشم با دیدن خیانت او به نیلوفر به نفرت تبدیل می‌شود (رک. همان: 59 و 88) و هر روز بیشتر از او دوری میکند (رک. همان: 91). برعکس، عرفان بعد از اولین دیدار با نیلوفر در خانۀ باران، برای دوباره دیدن او شور و اشتیاق دارد (رک. همان: 19). یا، وقتی نیلوفر از او می‌خواهد جای برادر درگذشته‌اش (نیکان) تکیه‌گاه او و اهورا باشد، دید عرفان نسبت به او متعصبانه می‌شود و قول می‌دهد جای خالی‌اش را برایشان پر کند (رک. همان: 43 ـ 44). در ماجرای خیانت امین نیز سعی میکند به نیلوفر کمک کند (رک. همان: 114). بهنظر می‌رسد هر اتفاقی که در خانۀ شیرکوند برای عرفان می‌افتد ـ علاقه‌اش به نیلوفر و خصومتش با امین ـ از همان ابتدا پیامد عقدۀ ادیپ21 است. با ادامۀ وانوسازی تقابل دوجزئی مرد/ زن و تبدیل ملیحه به کانونی‌ساز درونی و کنشگر اصلی رمان، این عقده نیز به عقدۀ الکترا22 تبدیل می‌شود. بنابر شرح فروید، عقدۀ الکترا درمورد رقابت جنسی است: آرزوی فرزند دختر برای اینکه جای ولی هم‌جنس خود را بگیرد و با ولی غیرهم‌جنس به وصال برسد. برای اینکه کودک چنان که باید از آرزویش چشم بپوشد، حتماً باید هویت خود را از هر حیث با هویت ولی هم‌جنسش همانند کند. تمام یا بخش عمده‌ای از این هم‌هویتی بهدلیل ترس صورت می‌گیرد (رک. ریچاردز، 1393: 175). در اینجا نیز ترس از یک محرک زیستی، ناخودآگاه ملیحه را به این جابه‌جایی وادار کرده است. این محرک می‌تواند حضور مادری قدرتمند و تمامیت‌خواه در زندگی کانونی‌ساز درونی یا حتی نویسندۀ رمان باشد؛ همان‌‌طور که هریک از دختران در سنین کودکی خیال‌پروری‌‌ها‌یی دربارۀ عشق به پدر و حسادت به مادر داشته‌اند و همان‌‌طور که عرفان نیز گاهی سرشار از این احساسات خام است:
ـ «نیلوفر گاه لباس‌‌ها‌یی می‌پوشید که من قادر به مهار‌کردن برق دویده به چشمانم نمی‌شدم؛ برقی که بیشتر اقتضای سنم بود» (سلمان، 1401: 43).
ازاینرو، می‌توانیم فرض کنیم که رویدادی واقعی نویسنده را به نوشتن این رمان وادار کرده است، زیرا ضمیر ناخودآگاهش نیت کانونی‌ساز درونی را می‌دانسته است (رک. برگر، 1398: 144). به همین دلیل است که در رؤیای ملیحه در صحنۀ آغازین رمان نیز بابا برای تولد آنها یک کیک وانیلی بزرگ می‌آورد و مادر عنصری غایب است. از دیگر تقابلهای دوجزئی صحنۀ آغازین رمان می‌توان به دوگانه‌‌ها‌ی نوجوان عادی/ نوجوان پرورشگاهی و پدر و مادر واقعی/ پدرخوانده و مادرخوانده اشاره کرد. عرفان و ملیحه دوقلو‌‌ها‌ی ساکن پرورشگاه هستند و امین و نیلوفر بهعنوان پدرخوانده و مادرخوانده عرفان را تحت پوشش خود قرار می‌دهند. اما، نویسنده بدون شک در خانواده‌ای عادی و دارای پدر و مادر واقعی رشد کرده است. بهنظر می‌رسد این‌بار نیز ناخودآگاه نویسنده خواسته است برای ایجاد بیشترین حاشیۀ امنیت و پنهان‌کاری به سراغ کنشگر‌‌ها‌یی برود که بیشترین تفاوت را با او و خانواده‌اش داشته باشند. ازاینرو، هرچند امین پدر واقعی عرفان نیست، مشخص است که پدر و مادر‌‌ها‌ی بدجنس در اینگونه روایت‌‌ها جانشینی برای پدر و مادر واقعی هستند، زیرا در جامعۀ ما تنفر از پدرخوانده و مادرخوانده به‌‌اندازۀ تنفر از والدین واقعی زننده نیست (رک. نیکولایوا، 1398: 264).
بعد از باج‌گیری و سرقت پرهام و دوستانش از امین و خانه‌اش، عرفان به اشتباهات خود پی می‌برد. او تازه متوجه حقایق زیادی می‌شود؛ اینکه امین نهایت لطف را به او داشته است (رک. سلمان، 1401: 119) یا نیلوفر از امین راضی است و او را یک مرد ایدئال و نمونه و حتی یکی از بزرگ‌ترین شانس‌‌ها‌ی زندگی‌اش میداند (رک. همان‌‌جا: 120). بهنظر می‌رسد از اینجا به بعد، عقدۀ ادیپ عرفان یا همان عقدۀ الکترای ملیحه حل‌وفصل می‌شود، زیرا به این آگاهی می‌رسد که نمی‌تواند با پدرش مقابله کند و پدرش رقیب سرسختی برای اوست. ازاینرو، بلافاصله امین ـ از صفحۀ 121 رمان (41 صفحه مانده به پایان آن) ناگهان ـ حذف می‌شود. در اینجا، پرهام و رادمان می‌توانند شمایل‌‌ها‌یی از عرفان باشند و ناخودآگاه کانونی‌ساز درونی یا همان نویسنده خواسته باشد برای تبرئۀ خود و گم کردن رد فاعل آسیبهایی که به والد هم‌جنسش وارد کرده، آنها را وارد داستان کند؛ همان‌گونه که مدام در رمان می‌خوانیم که عرفان می‌خواهد مثل آنها لباس بپوشد و مانند آنها زندگی کند (رک. همان: 74). همچنین، آنها نیز ارتباط خوبی با والد هم‌جنس خود ندارند. شروین بعد از جدایی پدر و مادرش تنها زندگی میکند و حتی در خانه‌اش را به روی پدرش باز نمی‌کند (رک. همان: 67). پدر و مادر پرهام نیز جدا شدهاند (رک. همان: 81). پدرش به زندان افتاده است و مادرش با ناپدری‌اش زندگی میکند (رک. همان: 82). او حتی از آزادی پدرش از زندان خوشحال نمی‌شود (رک. همان: 110).
یکی دیگر از سازکارهای دفاعی در نظریۀ روانکاوی، ادغام23 است. بر اثر ادغام، چند اندیشه یا تصویر ذهنی ناخودآگاه با یکدیگر درمی‌آمیزند و به‌‌صورت تصویری واحد در رؤیا بازنمایی می‌شوند (رک. فروید، 1399الف: 26). در روان‌کاوری فروید، ارتباط دختر با مادرش همیشه از نوع کینه و تنفر نیست، بلکه دختر هم‌زمان قدرت مادر را نیز تحسین و تحلیل میکند. ازاینرو، ممکن است دختر خود را با مادر ادغام و هم‌هویت کند و از این طریق، خودش را در قدرت او سهیم سازد (رک. فروید، 1383: 243 ـ 244). پیش‌تر گفتیم ملیحه می‌تواند کانونی‌ساز درونی رمان باشد. در اینجا، باید اضافه کنیم که نیلوفر و اعظم سعادت (مادر واقعی عرفان و ملیحه) می‌توانند شمایل‌های دیگری از ملیحه یا همان نویسندۀ رمان باشند. بعد از اولین دیدار عرفان با نیلوفر، وقتی او متوجه می‌شود نیلوفر نویسنده است و چندین کتاب نوشته، در نظرش یک بت ستودنی می‌شود. ازاینرو، برای اولین بار چشم به کتابخانۀ کوچک بهزیستی باران می‌دوزد و از آنجا کتابی را برای مطالعه انتخاب میکند (رک. سلمان، 1401: 16 ـ 17). در منزل شیرکوند نیز وقتی نیلوفر از او می‌خواهد به اتاقش برود، می‌بیند که دیوار مقابلش سراسر کتابخانه و پر از کتاب است. در آنجا، نیلوفر کتاب قطوری به‌‌سوی عرفان می‌گیرد که پشت جلدش عکس اوست (رک. همان‌‌جا: 35). همچنین، گفتیم که پیرامتنی که به پشت جلد رمان سلمان ضمیمه شده به معرفی کوتاهی از او اختصاص یافته است. در این پیرامتن، عکسی از او نیز چاپ شده است (رک. همان‌‌جا: 164). بهنظر می‌رسد این شباهت‌ها اتفاقی نیستند و ناخودآگاه نویسنده تلاش کرده است با ادغام ویژگی‌های خود و علایق شخصی مادرش (مطالعه و تحصیلات تکمیلی، نویسندگی و ... )، کنشگر تازه‌ای خلق کند که از هر نظر بسیار قدرتمند است.
یکی دیگر از کلید‌واژه‌های پیرامتن پشت جلد رمان، مهاجرت است. پدر و مادر نیلوفر در خارج از کشور زندگی می‌کنند. او نیز از پانزده تا بیست‌‌وپنج سالگی آنجا زندگی کرده است. یک روز عرفان از نیلوفر می‌پرسد که چرا آنجا نمانده است؛ درحالی‌‌که زندگی در آن کشور رؤیای خیلی از آدم‌هاست. نیلوفر بلافاصله از او می‌پرسد که «رؤیای تو هم هست» و در پاسخ، عرفان شانه بالا می‌اندازد و می‌گوید «نمی‌دانم ... شاید» (رک. سلمان، 1401: 43). بعد از پیدا شدن عموی عرفان، او روایت میکند که پدر عرفان تصمیم داشته است با خانوادۀ همسرش مهاجرت کند، اما در فاصلۀ زمانی پنچ دقیقه مانده تا فرودگاه، ماشین آنها چپ میکند و پدر عرفان می‌میرد. مادر عرفان نیز بعد از دزدیده شدن عرفان و خواهرش، از کشور خارج می‌شود (رک. همان‌‌جا: 158). بهنظر می‌رسد همۀ این روایت‌های مهاجرت ناشی از آرزوی ناخودآگاه کانونی‌ساز درونی یا همان نویسندۀ رمان است. همان‌گونه که پیش‌تر گفتیم، شاید آنها مادرانی تمامیت‌خواه و قدرتمند داشته‌اند که امکان هرگونه آزادی عمل را از آنها سلب کرده بوده‌اند. ازاینرو، مهاجرت به یک کشور خارجی ـ که می‌تواند استعارهای از ازدواج نیز باشد ـ مانند سوئد می‌تواند رؤیای بزرگ آنها برای دوری از این قدرت سرکوبگر بوده باشد. اما، این رؤیا در حال حاضر فقط در یک مهاجرت داخلی (شیراز به تهران) برای نویسنده میسر شده است (رک. همان‌‌جا، 164). همچنین، مهاجرت معکوس نیلوفر می‌تواند نشانۀ شکست این رؤیای بزرگ برای او باشد.
بعد از بازگشت عرفان به خانۀ باران، آقای مرندی به او اطلاع می‌دهد که پدرش پیدا شده است، اما قرار است چند روز دیگر او را به جرم سرقت مسلحانه و کشتن یک کودک اعدام کنند. با تحقیقات آقای توفیقی مشخص می‌شود که آن مرد پدر عرفان نیست و عمویش است (رک. همان‌‌جا: 142 ـ 156). بهنظر می‌رسد در اینجا نیز کودک کشته‌‌شده و عموی عرفان شمایل‌های دیگری از عرفان هستند. پس دربارۀ آنها ادغام وجود دارد؛ یعنی هریک از آنها دو مفهوم (هم خودشان و هم عرفان) را در خود جمع کرده‌اند. عمو مردی است که چیزی از پسری که برادرزادۀ اوست در خود دارد؛ اما خود او نیست. بنابراین، می‌تواند استعارهای از او باشد. همان‌‌طور که برادرزاده عمویش را عمو صدا میکند، عمو هم می‌تواند برادرزاده‌اش را عمو صدا کند (رک. پژمان، 1391: 46). بعد از برطرف شدن عقدۀ ادیپ عرفان یا همان عقدۀ الکترای ملیحه و نویسندۀ رمان، نیاز است آن کودک سابق و پیرو اصل لذت از خودآگاه کانونی‌ساز درونی یا نویسندۀ رمان به ناخودآگاه او رانده شود و کودک بهبود‌یافته یا پیرو اصل واقعیت، جای او را بگیرد. درواقع، عمو آن کودک حاکم بر نهاد خودش است که ترس اخته شدن کودک زیر سلطۀ نهاد را نابود میکند. او اگر چند روزی نیز به‌‌دروغ نقش پدر را بازی کرده به این دلیل است که آرزو داشته است در ارتباط خودش با مادر جای برادرش باشد.
براساس نظریۀ فروید، روان انسان از سه بخش یا کنشگر نهاد،24 خود25 و فراخود26 تشکیل شده است. نهاد که در ضمیر ناخودآگاه جای دارد، صرفاً درپی ارضای غرایز است و به‌‌نحوی افراطی لذت‌طلب است. درمقابل، فراخود به‌‌شکلی افراطی اخلاق‌گراست و دائماً می‌کوشد تا تحریکات غریزی نهاد را با توسل به مجموعه‌‌‌‌ای از حکم‌های عقلانی خنثی کند. وظیفۀ خود برقراری نوعی تعادل بین این دو کنشگر متعارض است و به الزامات واقعیت توجه میکند (رک. فروید، 1399الف: 173). زندگی عرفان تا زمان پیدا شدن مادرش به سه مرحله تقسیم می‌شود. او در آغاز رمان، ساکن بهزیستی باران است، سپس تحت پوشش مالی خانوادۀ شیرکوند در خانۀ آنها زندگی میکند تا اینکه بعد از اتفاقاتی که در آنجا می‌افتد، دوباره به بهزیستی باران بازمیگردد. با توجه به رویکرد روان‌کاوانه، بسیاری از کنشگرها و مکان‌های این سه مرحله می‌توانند شمایل بخش‌های مختلف روان و تعارض بین آنها باشند. در مرحلۀ نخست، عرفان تا روزهای آخر شانزده‌‌سالگی ساکن بهزیستی باران است. او در آغاز رمان هرچند بارها به آیندۀ خود و ملیحه و خطر‌های دنیای بیرون می‌اندیشد، در بیشتر مواقع تابع نهاد است. در ساختمان پسران بهزیستی باران، هفده پسر‌بچۀ چهار تا هفده ساله و تعدادی کارمند ساکن هستند که بیشتر آنها با پیروی از اصل لذت زندگی می‌کنند و بهدنبال لذت آنی هستند (رک. سلمان، 1401: 6 ـ 7). مثلاً، خانم جلالی که آشپز و مسئول امور خدماتی بهزیستی است و نزدیک بیست سال است که ساکن آنجاست، هیچ‌وقت به چیزی جز شکمش فکر نمی‌کند (رک. همان‌‌جا: 6). بچه‌ها نیز همواره بهدنبال شیرینی و پاستیل هستند و بسیاری از شب‌ها را با کلی خوراکی جشن می‌گیرند (رک. همان‌‌جا: 8 ـ 14). تعدد این کنشگرها و کنش‌های آنها برای نمایش غلبۀ بخش نهاد روان در این مرحله از زندگی عرفان است. ازاینرو، هریک از آنها می‌توانند شمایلی از عرفان باشند که فعالیت نهاد را برای خواننده تداعی می‌کنند. گفتیم خانم جلالی بیست سال است که ساکن بهزیستی باران است. یا سلیمان (دوست نزدیک عرفان) در دوازده ـ سیزده سالگی نزدیک به سه ماه روانۀ خانه‌‌‌‌ای غریب شده بود و دوباره به بهزیستی باران بازگشته بود (رک. همان: 22). عرفان نیز علی‌رغم میل باطنیاش به خانۀ شیرکوند می‌رود (رک. همان: 21 ـ 22). این کنشگرها به خاطر ترس از آسیب‌های احتمالی محیط بیرون (رک. همان: 164) دوست دارند در دوران کودکی و محیط بهشت‌مانند بهزیستی بمانند و با پیروی از اصل لذت زندگی کنند. یکی از داستان‌هایی که عرفان در این رمان به آن اشاره میکند داستان کوتاه «سگ ولگرد» از صادق هدایت است. وقتی که کانونی‌ساز درونی متوجه می‌شود که نیلوفر نویسنده است، برای اولین بار چشم به کتابخانۀ کوچک بهزیستی می‌دوزد. او علی‌رغم نظر خانم وارسته (مسئول کتابخانه)، کتاب هدایت را از بین کتاب‌ها بیرون می‌کشد تا بخواند. داستان کوتاه «سگ ولگرد» دربارۀ یک سگ اصیل به نام پات است که پس از گم کردن صاحبش، سرگردان شده و از انسان‌ها آزار می‌بیند. او در آرزوی بازگشت به دوران امن کودکی است. بهنظر می‌رسد اشاره به سرگذشت این سگ در این رمان روایتی استعاری از تلاش‌های ناخودآگاه نویسنده برای بیان ترس از پایان دوران امن کودکی و دغدغه‌های اجتماعی است. بدون شک یکی از اولین قدم‌های آشنایی نویسنده با ادبیات داستانی معاصر به کتاب دکتر آتش‌سودا و تفسیر فرویدی او از این داستان (رک. آتش‌سودا، 1388: 99 ـ 131) بازمیگردد؛ چنانکه گزارۀ چشم دوختن برای اولین‌بار به کتابخانۀ بهزیستی به همین موضوع اشاره دارد. این امر با فعال کردن دانش دایرة‌المعارفی27 نویسنده، انگیزۀ ماندن در امنیت بهزیستی یا میل به بازگشت به کودکی و تابع نهاد بودن را در عرفان یا همان نویسندۀ رمان، پدیدار میکند. ازاینرو، ناخودآگاه او درظاهر برای درک بهتر داستان، چندین بار صفحات آغازین آن یا دوران خوش کودکی پات یا پیش از سرگردانی و گم کردن صاحبش را می‌خواند (رک. سلمان، 1401: 17). به همین دلیل، بعد از رفتن عرفان به خانۀ شیرکوند، او در بسیاری از مواقع در برابر مشکلات برای احساس امنیت به بهزیستی باران (نمادی از بازگشت به کودکی) و مکان‌های تاریک (نمادی از زهدان مادر) پناه می‌برد:
ـ «[عرفان:] وقتی تعطیل شدیم و هر‌گاه به خانۀ باران نزدیک شدم، حسی بس شاد و رنگی وجودم را دربرمی‌گرفت» (همان: 29).
ـ «[عرفان:] در خاموشی اتاق حال بهتری داشتم» (همان: 28).
ـ «[عرفان:] مستقیم به‌‌سوی اتاق و تاریکی رختخواب رفتم. پتو به سر کشاندم. یک دل سیر گریستم» (همان: 41).
در میان همۀ شیطنت‌های عرفان، در او نشانی از رشد هم دیده می‌شود. او بالأخره تصمیم می‌گیرد برای تحقق رؤیاهای آیندۀ خودش و ملیحه، با خانوادۀ شیرکوند زندگی کند. آپارتمان شیرکوند در طبقۀ ششم برجی مجلل در بالای شهر قرار دارد. عرفان در آنجا، با شروین ـ همسایۀ طبقۀ سوم ـ دوست می‌شود. کنشگرهای این بخش از رمان با توجه به نوع فعالیتشان در این طبقات جاگیر شدهاند. در طبقۀ ششم، فراخود مستقر شده و بیشتر اعضای خانوادۀ شیرکوند مانند نیلوفر و حتی امین در اینجا شمایل فراخود هستند. برعکس، در طبقۀ سوم نهاد فرد دیده می‌شود. شروین و دوستانش (پرهام و رادمان) شمایل نهاد هستند. عرفان نیز شمایل من خویشتن است که مدام بین این دو طبقه در رفتوآمد است (رک. ژیژک، 1389: 21 ـ 22) در این میان، جایگاه اولیۀ عرفان در طبقۀ ششم به طبقۀ سوم تنزل مییابد، زیرا آنها بارها عرفان را فریب می‌دهند. یک بار به پیشنهاد آنها یک دستگاه ضبط صدا در ماشین امین می‌گذارد و یک بار آنها را بدون اجازۀ نیلوفر به خانه می‌آورد تا اینکه از خانۀ شیرکوند سرقت می‌کنند. اما نقطۀ اوج داستان هنگامی است که به‌‌کمک آقای توفیقی، شمایل دیگری از فراخود ـ پرهام و رادمان ـ دستگیر می‌شوند. در این فاصله، عرفان به خانۀ آقای توفیقی می‌رود. او در این چند روز در تنهایی مانند یونس یا پینوکیو28 فرصت درون‌‌نگری مییابد تا در ادامه، نیروهای تواناتر از خود را شکست دهد.
5. نتیجه
در این مقاله، با نشانه‌شناسی روان‌کاوانۀ رمان کنترل سرنوشت با رویکرد وانوسازی دریافتیم که بهدلیل تعارض بین روایت ضمیر ناخودآگاه کانونی‌ساز درونی و ضمیر خودآگاه او، با متنی متکثر و چندلایه مواجه هستیم. ازاینرو، در پس روایت اولیه و به ظاهر سرراست رمان، روایت پنهان دیگری نیز وجود دارد. دوگانۀ مرد/ زن مهم‌ترین تقابل دوجزئی روایت اول رمان است که تقابلهای مفهومی دیگر رمان را نیز توصیف و تنظیم میکند. با وانوسازی این تقابل، ملیحه به کانونی‌ساز درونی و کنشگر اصلی رمان تبدیل می‌شود. او به دلایلی ازجمله ترس، بسیاری از امیال خود را با استفاده از سازکار دفاعی جابه‌جایی به عرفان منتقل کرده است. به این ترتیب، تقابلهای دوجزئی دیگر رمان مانند عقدۀ ادیپ/ عقدۀ الکترا، نوجوان عادی/ نوجوان پرورشگاهی، پدر و مادر واقعی/ پدرخوانده و مادرخوانده نیز واژگون می‌شوند تا تقابلهای دوجزئی رمان بیشتر به چالش کشیده شوند. یکی دیگر از به چالش کشیدن‌های تقابلهای دوجزئی رمان، استفاده از سازوکار دفاعی ادغام است. کودک، در کنار کینه و تنفر از ولی هم‌جنس، هم‌زمان قدرت او را تقلید میکند. ازاینرو، خود را با او ادغام و هم‌هویت میکند تا خودش را در قدرت او سهیم نماید. همچنین، دریافتیم که بسیاری از کنشگرهای رمان شمایل‌های نهاد و فراخود کانونی‌ساز درونی هستند، زیرا ممکن است ناخودآگاه او برای تبرئۀ خود و گم کردن رد فاعل آسیبهایی که به والد هم‌جنس وارد کرده، آنها را وارد داستان کرده باشد. بسیاری از مکان‌های زندگی کانونی‌ساز درونی نیز شمایل بخش‌های مختلف روان و تعارض بین آنها هستند که رفتوآمد عرفان بین آنها فعالیت آنها را برای خواننده تداعی میکند. بر پایۀ این بحث، کانونی‌ساز درونی در روایت دوم رمان برای کاهش ترس و اضطراب خود و یا ازبین بردن موقت آنها، با استفاده از شگرد‌های روان‌کاوانه، بسیاری از کنشگرها، مکانها و رویدادهای رمان را با کنشگرها، مکانها و رویدادهای تخیلی جابهجا کرده است.
پی‌‌نوشت‌ها
1. structuralize semiotics
2. binary opposition
3. law of noncontradiction
4. Jacques Derrida
5. deconstruction
6. Sigmund Freud
7. William Shakespeare
8. punctum
9. Roland Barthes
10. poststructuralist semiotics
11. poststructuralist
12. postmodernism
13. Ferdinand De Saussure
14. psychoanalytic semiotics
15. conscious
16. preconscious
17. unconscious
18. defence mechanisms
19. displacement
20. paratext
21. Oedipus Complex
22. Electra Complex
23. condensation
24. id
25. ego
26. superego
27. encyclopedic knowledge
28. Pinocchio
منابع
آتش‌سودا، محمدعلی (1388). داستان امشب: بررسی و تحلیل دوازده داستان برگزیدۀ معاصر. تهران: آمیم.
برگر، آرتور آسا (1398). تحلیل گفتمان کاربردی: فرهنگ عامّه، رسانه‌ها و زندگی روزمره. ترجمۀ حسین پاینده. تهران: مروارید.
پاینده، حسین (1397). نظریۀ و نقد ادبی: درسنامه‌‌‌‌ای میان رشته‌ای. ج1. تهران: سمت.
پژمان، عباس (1391). من و بوف کور. تهران: نگاه.
خرم‌آبادی، محمود، افراسیاب‌پور، علی‌اکبر و فتح‌اللهی، علی (1402). «شالودهشکنی در مقالات شمس تبریزی». فصلنامۀ علمی پژوهش زبان و ادبیات فارسی. ش 69. 109ـ 127.
دریدا، ژاک (1390). فروید و صحنۀ نوشتار. ترجمۀ مهدی پارسا. تهران: روزبهان.
رحیمی‌زنجانبر، امیرحسین، بستانی، فاطمه و و زارع، حسین (1398). «تحلیل نشانه ـ روانکاوی رمان نوجوان «مسابقه دات کام» با رویکرد واسازی». پژوهش‌های زبانی. ش 1. 59ـ 82.
رضوی، فاطمه و صالحی‌نیا، مریم (1393). «بررسی شالوده‌شکنانۀ نوشتار زنانه: مقایسۀ سبک تاج‌السلطان و عزیزالسلطان». نقد ادبی. ش 26. 49ـ 66.
ریچاردز، بری (1393). روانکاوی فرهنگ عامه، نظم و ترتیب نشاط. ترجمۀ حسین پاینده. تهران: مروارید.
زرینکوب، عبدالحسین (1373). نقد ادبی: جستجو در اصول و روش مباحث نقادی یا بررسی در تاریخ نقد و نقادان. ج1 و 2. ویراست 2. تهران: امیرکبیر.
ژیژک، اسلاوی (1389). سینما به روایت اسلاوی ژیژک. ترجمۀ سعید نوری. تهران: روزبهان.
سلمان، بهاره (1401). کنترل سرنوشت. تهران: روزگار.
شریف‌نسب، مریم (1395). «تقابلهای دوگانه در داستان‌های عامه». فرهنگ و ادبیات عامه. ش 6. 1ـ 20.
شمیسا، سیروس (1378). نقد ادبی. تهران: فردوس.
صادقی، لیلا (1393). «شمایل‌گونگی غیاب در صورت و معنای رمان سنگ صبور». در لیلا صادقی (گردآورنده)، نشانه‌شناسی و نقد ادبیات داستانی معاصر: مجموعه مقالات. تهران: سخن.
عبداللهیان، حمید و فرهمند، فرنوش (1391). «نقد شالوده‌شکنانۀ دو داستان از بیژن نجدی (روز اسب ریزی و شب سهراب‌کشان)». فصلنامۀ زبان و ادبیات فارسی. ش 72. 53ـ71.
فروید، زیگموند (1373). «خود و نهاد». ترجمۀ حسین پاینده. ارغنون، ش3. 229 ـ 252.
فروید، زیگموند (1399الف). نظریۀ روانکاوی: هفت رساله از زیگموند فروید. ترجمۀ حسین پاینده. تهران: مروارید.
فروید، زیگموند (1399ب). کاربرد روانکاوی در نقد ادبی: هفت اثر از فروید دربارۀ ادبیات. ترجمۀ حسین پاینده. تهران: مروارید.
کالر، جاناتان (1388). در جست‌وجوی نشانه‌ها (نشانه‌شناسی، ادبیات، واسازی). ترجمۀ لیلا صادقی و تینا امراللهی. تهران: علم.
گانکل، دیوید جی (1402). وانوسازی. ترجمۀ هادی نوری. تهران: پیله.
گلستانی، مجتبی (1394). واسازی متون جلال آل‌احمد: سوژه، نهیلیسم و امر سیاسی. تهران: نیلوفر.
مبینی شورستانی، محمد و نوری، هادی (1402). «خوانش پس‌استعماری حکایت حاجی مراد اثر صادق هدایت به روش واسازی». فصلنامۀ علمی جامعه‌شناسی فرهنگ و هنر. ش 1. 16ـ 28.
نجومیان، امیرعلی (1382). «درآمدی بر شالودهشکنی (دریدا، بورخس، دن کیشوت)». کتاب ماه ادبیات و فلسفه. ش 67. 50ـ 59.
نجومیان، امیرعلی (1394). نشانه در آستانه: جستارهایی در نشانه‌شناسی. تهران: فرهنگ نشر نو.
نیکولایوا، ماریا (1398). درآمدی بر رویکردهای زیبایی‌شناختی به ادبیات کودک. ترجمۀ مهدی حجوانی و فاطمه زمانی. تهران: کانون پرورشی فکری کودکان و نوجوانان.
هاشمی، محمد و شهبازی، رامتین (1391). «خوانش واسازانه دریدا در نمایش‌نامۀ «مردی که حرف می‌زند» از محمد چرمشیر». فصلنامۀ تخصصی تئاتر. ش 47. 101ـ 114.
یوسف‌پور، محمدکاظم و بی‌نظیر، نگین (1390). «قصه‌ها و حکایات مثنوی در خوانش شالوده‌شکنانۀ مولوی». ادب‌پژوهی. ش 17. 65ـ87.
References
Abdollahian, H., & Farahmand, F. (2012). “Naqd ـ e Shāloudeh ـ Shekāneh ـ ye Do Dāstān az Bijan Najdi (Rooz ـ e Asb ـ Rizi va Shab ـ e Sohrāb ـ Koshān).” Faslnāme ـ ye Zabān va Adabiyāt ـ e Fārsi. Vol. 20, No. 72, pp. 53–71. [in Persian]
Atash ـ Sowda, M.A. (2009). Dāstān ـ e Emshab: Barrasi va Tahlil ـ e Davāzdah Dāstan ـ e Bargozide ـ ye Mo’āser. Tehrān: Amim. [in Persian]
Berger, A. A. (2019). Tahlil ـ e Goftego ـ ye Kārbordi: Farhang ـ e Āmmeh, Resāneha va Zendegi ـ ye Roozmarreh. Translated by H. Payandeh. Tehrān: Morvarid. [in Persian]
Culler, J. (2009). Dar Jostoju ـ ye Neshānehā: Neshāneh ـ Shenāsi, Adabiyāt, Vāsāzi. Translated by L. Sadeghi & T. Amrollahi. Tehrān: Elm. [in Persian]
Derrida, J. (2011). Freud va Sahne ـ ye Neveshtār. Translated by M. Parsa. Tehrān: Rozbehan. [in Persian]
Freud, S. (1994). “Khod va Nahād.” Translated by H. Payandeh. Faslnāme ـ ye Falsafi, Adabi, Farhangi Arghanoon, No. 3, pp. 229–252. [in Persian]
Freud, S. (2020a). Nazariye ـ ye Ravānkāvi: Haft Resāleh az Sigmund Freud. Translated by H. Payandeh. Tehrān: Morvarid. [in Persian]
Freud, S. (2020b). Kārbord ـ e Ravānkāvi dar Naqd ـ e Adabi: Haft Asar az Freud Darbāre ـ ye Adabiyāt. Translated by H. Payandeh. Tehrān: Morvarid. [in Persian]
Golestani, M. (2015). Vāsāzi ـ ye Motun ـ e Jalāl ـ e Āl ـ e Ahmad: Soujeh, Nihilism va Amr ـ e Siāsi. Tehrān: Niloufar. [in Persian]
Gunkel, D. J. (2023). Vānowsāzi. Translated by H. Nouri. Tehrān: Nashr ـ e Pileh. [in Persian]
Hashemi, M., & Shahbazi, R. (2012). “Khānesh ـ e Vāsāzāneh ـ ye Derrida dar Namāyeshnāme ـ ye ‘Mardi ke Harf Mizanad’ az Mohammad Charmshir.” Faslnāme ـ ye Takhassosi ـ ye Theater. No. 47, pp. 101–114. [in Persian]
Khorram ـ Abadi, M., Afrasiabpour, A. A., & Fathollahi, A. (2023). “Shāloudeh ـ Shekani dar Maqālāt ـ e Shams ـ e Tabrizi.” Faslnāme ـ ye Elmi ـ ye Pajouhesh ـ e Zabān va Adabiyāt ـ e Fārsi. No. 69, pp. 109–127. [in Persian]
Mobeini Shourestani, M. & Vanouri, H. (2023). “Khānesh ـ e Pas ـ Estemāri ـ ye Hekāyat ـ e Hāji Morād Asar ـ e Sādegh Hedāyat be Ravesh ـ e Vāsāzi.” Faslnāme ـ ye Elmi ـ ye Jāmeh ـ Shenāsi ـ ye Farhang va Honar. Vol. 5, No. 1, pp. 16–28. [in Persian]
Nojoumian, A. A. (2003). “Darāmadi bar Shāloudeh ـ Shekani (Derrida, Borges, Don Quixote).” Ketāb ـ e Māh ـ e Adabiyāt va Falsafeh. No. 67, pp. 50–59. [in Persian]
Nojoumian, A. A. (2015). Neshāne dar Āstāneh: Jostār ـ ha ـ ei dar Neshāneh ـ Shenāsi. Tehrān: Farhang Nashr ـ e Now. [in Persian]
Nikolaeva, M. (2019). Darāmadi bar Roykardhā ـ ye Zibāie ـ Shenākhti be Adabiyāt ـ e Koodak. Translated by M. Hejvani & F. Zamani. Tehrān: Institute for the Intellectual Development of Children and Young Adults. [in Persian]
Payandeh, H. (2018). Nazariyeh va Naqd ـ e Adabi: Darsnāmeh ـ i Miān ـ Reshtei. Vol. 1. Tehrān: SAMT. [in Persian]
Pejman, A. (2012). Man va Bouf ـ e Kour. Tehrān: Negah. [in Persian]
Rahimi ـ Zanjanbar, A. H., Bostani, F., & Zare, H. (2019). “Tahlil ـ e Neshāne ـ Ravānkāvi ـ ye Romān ـ e Nojavānān ـ e Mosābeghe Dot Com bā Roykard ـ e Vāsāzi.” Pajouhesh ـ hā ـ ye Zabāni. Vol. 10, No. 1, pp. 59–82. [in Persian]
Razavi, F., & Salehi ـ Nia, M. (2014). “Barrasi ـ ye Shāloudeh ـ Shekanāneh ـ ye Neveshtār ـ e Zanāneh: Moghāyese ـ ye Sabk ـ e Tāj al ـ Soltān va Aziz al ـ Soltān.” Faslnāme ـ ye Takhassosi ـ ye Naqd ـ e Adabi. Vol. 7, No. 26, pp. 49–66. [in Persian]
Richards, B. (2014). Ravānkāvi ـ ye Farhang ـ e Āmmeh, Nazm va Tartib ـ e Neshāt. Translated by H. Payandeh. Tehrān: Morvarid. [in Persian]
Salman, B. (2022). Kontorol ـ e Sarnevesht. Tehrān: Rouzegar. [in Persian]
Sadeghi, L. (2014). “Shamāyel ـ Gounegi ـ ye Gheiāb dar Surat va Ma’nā ـ ye Romān ـ e Sang ـ e Saboor.” In L. Sadeghi (Ed.), Neshāneh ـ Shenāsi va Naqd ـ e Adabiyāt ـ e Dāstāni ـ ye Mo’āser: Majmooeh Maqālāt. Tehrān: Sokhan. [in Persian]
Sharif ـ Nasab, M. (2016). “Taghābol ـ hā ـ ye Do ـ Gāneh dar Dāstān ـ hā ـ ye Āmmeh.” Do ـ Faslnāme ـ ye Farhang va Adabiāt ـ e Āmmeh. Vol. 3, No. 6, pp. 1–20. [in Persian]
Shamisa, S. (1999). Naqd ـ e Adabi. Tehrān: Ferdows. [in Persian]
Yousefpour, M. K., & Binazir, N. (2011). “Ghesseh ـ hā va Hekāyāt ـ e Masnavi dar Khānesh ـ e Shāloudeh ـ Shekanāneh ـ ye Mowlavi.” Adab ـ Pajouhi. No. 17, pp. 65–87. [in Persian]
Zarrinkoub, A. (1994). Naqd ـ e Adabi: Jostoju dar Osoul va Ravesh ـ e Mabāhes ـ e Naqqādi yā Barrasi dar Tārikh ـ e Naqd va Naqqādān. Vols. 1–2. Tehrān: Amir Kabir. [in Persian]
Zizek, S. (2010). Cinema be Ravāyat ـ e Slavoj Zizek. Translated by S. Nouri. Tehrān: Rouzbehan. [in Persian]
[1]. دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران (نویسندۀ مسئول).
* Nekoeireza@yahoo.com
https://orcid.org 0000-0001-9181-6559
