نوع مقاله : مقاله مروری تحلیلی
عنوان مقاله English
نویسندگان English
This essay aims to answer the following questions by examining all publications in Persian-language journals concerning Hujwiri and his work Kashf al-Mahjub: 1. What approaches exist in articles related to Kashf al-Mahjub? 2. Which approach has the highest frequency, and what are the reasons for it? 3. What are the most important achievements of key articles in each approach? 4. What are the primary shortcomings and flaws in these studies? Up to the fall of 1404 solar (approximately October 2025), there are 114 articles in this field, ranked by frequency as follows: 1. Research on specific topics in Kashf al-Mahjub, 2. Literary criticism and theory, 3. On Kashf al-Mahjub and Hujwiri, 4. Influences received and exerted by Kashf al-Mahjub, 5. Textual criticism, 6. Examination of narrative elements, and 7. Stylistics. The publication of Mahmoud Abedi's edition of Kashf al-Mahjub in 1383 solar (2004 CE) appears to be a key factor in drawing researchers' attention to the book.The method employed in this study is descriptive-analytical and critical. The examination and analysis of the articles are based on components such as main theme, approach, critique of strengths and weaknesses, influence from prior sources, and the presence of new and original insights.The final section of this essay is devoted to the pathology of the published articles. The most significant weaknesses include repetition of content, failure to uphold scholarly integrity, publishing the same article with identical structure and content in two journals, lack of sufficient coherence, absence of clear conclusions, and mere descriptive presentation.
کلیدواژهها English
This essay aims to answer the following questions by examining all publications in Persian-language journals concerning Hujwiri and his work Kashf al-Mahjub: 1. What approaches exist in articles related to Kashf al-Mahjub? 2. Which approach has the highest frequency, and what are the possible reasons? 3. What are the most important achievements of key articles in each approach? 4. What are the primary shortcomings and flaws in these studies? Up to the fall of 1404 [October 2025], there are 114 articles in this field, ranked by frequency as follows: 1. Research on specific topics in Kashf al-Mahjub, 2. Literary criticism and theory, 3. On Kashf al-Mahjub and Hujwiri, 4. Influences received and exerted by Kashf al-Mahjub, 5. Textual criticism, 6. Examination of narrative elements, and 7. Stylistics. The publication of Mahmoud Abedi's edition of Kashf al-Mahjub in 1383 solar [2004] appears to be a key factor in drawing researchers' attention to the book. The method employed in this study is descriptive-analytical and critical. The examination and analysis of the articles are based on components such as main theme, approach, critique of strengths and weaknesses, influence from prior sources, and the presence of new and original insights. The final section of this essay is devoted to the pathology of the published articles. The most significant weaknesses include repetition of content, failure to uphold scholarly integrity, publishing the same article with identical structure and content in two journals, lack of sufficient coherence, absence of clear conclusions, and mere descriptive presentation.
Keywords: Hujwiri, Kashf al-Mahjub, classification, critical review, bibliography, critique
Extended Abstract
1.Introduction
Abu al-Hasan Ali ibn Uthman al-Hujwiri is one of the most renowned mystics and Sufi masters of the fifth century AH, born in Ghazna. After studying the customary sciences of his time, including the Qur’an, Hadith, exegesis, jurisprudence, and related disciplines, he left his hometown and embarked on a long journey. Although al-Hujwiri authored numerous and diverse works, the only extant one, and one of the most important sources of Islamic Sufism, is Kashf al-Mahjub. This book influenced other mystical texts, such as Tadhkirat al-Awliya, Fasl al-Khitab, and Nafahat al-Uns, which demonstrates the significance of Kashf al-Mahjub among works on Sufism. The importance of this book is such that, in addition to books, theses, and dissertations, a relatively large number of articles on it have been published in recent years. By the end of fall of 2025, 114 articles had been published on this subject. The earliest studies date back to the 1950s and 1960s, in which the authors addressed al-Hujwiri’s biography and the features of his work. After a relatively long interval, from the 1980s onward, research related to Kashf al-Mahjub and al-Hujwiri increased significantly. It appears that the second critical edition of Kashf al-Mahjub by Mahmoud Abedi in 2004 and its publication attracted scholars’ attention and subsequently led to the publication of articles in this field. Further examination also shows that, with the dominance of theoretical discourse in academic research, numerous articles related to Kashf al-Mahjub were written in the 2010s. Given the importance of Kashf al-Mahjub as the first Persian text in the field of Sufism, as well as its use in university teaching, a critical review of the research published on this work seems necessary. In addition, the authors seek to answer the following questions: Is there a researcher in the studies on Kashf al-Mahjub who can be considered a prominent author or scholar in this field? In other words, is it possible to identify a reference or author be identified in the field under consideration? Also, have scholars from other disciplines shown interest in researching this area?
Methodology
The authors have referred to the websites such as the NoorMags, SID, Comprehensive Humanities Portal, Civilica, and Magiran databases to collect the articles. In addition to these databases, the book Fehrest-e magjalat-e Fârsi [Compilation of Persian Papers] by Iraj Afshar and Iran-Naz Kashian was also used. The present study is descriptive-analytical and critical. The articles were examined and analyzed based on criteria such as the main subject, approach, critique of strengths and weaknesses, dependence on previous sources, and the presence of new and original insights. At the end, the problems of each published research are presented.
Reesults and Discussion
By examining the articles related to Kashf al-Mahjub, their approaches can be classified into seven categories: 1) research on a specific topic in Kashf al-Mahjub, 2) literary criticism and theory, 3) studies on Kashf al-Mahjub and al-Hujwiri, 4) the influence and effectiveness of Kashf al-Mahjub, 5) textual studies, 6) analysis of narrative elements, and 7) stylistics. In what follows, each of these approaches is examined, and the earliest published studies under each category, as well as the more significant articles, are identified. The main criterion for introducing an article was its degree of influence on other studies and the extent to which it contained new and original insights. The approach “research on a specific topic in Kashf al-Mahjub,” with 49 articles, that is, 42.98%, has the highest number of studies, whereas “stylistics,” with only 3 articles, that is, 2.63%, has the lowest number. The earliest article published on al-Hujwiri and Kashf al-Mahjub dates back to the late 1950s, when the author, in a series of articles in Ariana magazine, examined various topics such as manuscripts, printed editions, translations, the date of composition, the style of the book, and so on. The number of articles written before the 1980s was fewer than 10, but after Mahmoud Abedi’s revised edition of Kashf al-Mahjub, the number of articles increased significantly; in fact, about 90% of the articles were published from the 1980s onward. The latest study in this field is an article entitled "Analysis of the Structure of Interpretation of Verses and Hadiths in the Intellectual System of Hujviri" (2025), in which the author examines Hujwiri’s interpretations of Qur’anic verses and hadiths and classifies them.
Upon examining the articles written across various approaches, what stands out most prominently is the flaws presented in these studies. The most significant shortcomings and issues in research related to Kashf al-Mahjub include: repetition of content, failure to uphold scholarly integrity, publication of the same article with identical structure and content in two different journals, lack of sufficient coherence, absence of clear conclusions, and provision of mere description.
Conclusion
The present study examines the articles related to Kashf al-Mahjub from their beginnings through the end of fall of 2025. A total of 114 articles were published in scholarly and non-scholarly journals. In analyzing these articles, attention was paid to criteria such as the main theme, approach, critique of strengths and weaknesses, reliance on previous sources, and the presence of new and original insights.
The approaches into which the articles were classified, in order of frequency, are as follows: 1. research on a specific topic in Kashf al-Mahjub (49 articles, 42.98%); 2. literary criticism and theory (20 articles, 17.54%); 3. studies on Kashf al-Mahjub and al-Hujwiri (12 articles, 10.52%); 4. the influence and impact of Kashf al-Mahjub (12 articles, 10.52%); 5. textual studies (10 articles, 8.77%); 6. narrative literature (8 articles, 7.01%); and 7. stylistics (3 articles, 2.63%).
The earliest articles on Kashf al-Mahjub and al-Hujwiri date back to the late 1950s. However, in the 1980s and 1990s, the publication of related articles increased significantly. One major factor in the growing scholarly attention to Kashf al-Mahjub was Mahmoud Abedi’s 2004 critical edition of the book. Unfortunately, despite the quantitative growth of articles in recent years, some of them suffer from serious qualitative problems. These include repetition of content, failure to observe scholarly integrity, publication of the same article with identical structure and content in two journals, lack of coherence, and absence of a clear conclusion, resulting in mere description. The review also shows evidence of plagiarism in these articles. In addition, neglect of prior research has caused many articles to repeat existing material and offer no new findings.
The examination further indicates that most researchers in this field have written only one or at most two articles; therefore, apart from the editor of the book, Mahmoud Abedi, no researcher can be identified as having worked on this area in a sustained and specialized way. Moreover, except for a small number of scholars from fields such as philosophy, Qur’anic studies and Hadith, religion, and mysticism, most authors of these articles were trained in Persian language and literature. Among the published studies, manuscript studies and textual scholarship on Kashf al-Mahjub have not received any attention at all, and this constitutes a promising and worthwhile area for future research.
این جستار بر آن است تا با بررسی هر آنچه دربارۀ هجویری و کشفالمحجوب او، در مجلات فارسیزبان منتشر شده است، به این پرسشها پاسخ دهد: 1. چه رویکردهایی در مقالههای مرتبط با کشفالمحجوب وجود دارد؟ 2. بسامد کدام رویکرد بیشتر بوده و علت آن چیست؟ 3. مهمترین دستاوردهای مقالات مهم هر رویکرد چه بوده است؟ 4. مهمترین آسیبها و ایرادهایی که در این پژوهشها وجود دارد، کدام است؟ مجموع مقالهها در این حوزه تا پایان پاییز 1404ش، 114 عنوان است که به ترتیب بسامد، دربرگیرندة این رویکردها بوده است: 1. تحقیق دربارۀ موضوعی خاص در کشفالمحجوب، 2. نقد و نظریة ادبی، 3. دربارة کشفالمحجوب و هجویری، 4. تأثیرپذیری و تأثیرگذاری کشفالمحجوب، 5. متنشناسی، 6. بررسی عناصر داستانی و 7. سبکشناسی. بهنظر میرسد انتشار تصحیح محمود عابدی از کشفالمحجوب در سال 1383ش، ازجمله عوامل مهمِ توجه پژوهشگران به این کتاب بهشمار میرود. روش ما در این پژوهش، توصیفی ـ تحلیلی و انتقادی است. همچنین بررسی و تحلیل مقالهها، براساس مؤلفههایی مانند: مضمون اصلی، رویکرد، نقد و بررسی نقاط قوت و ضعف، تأثیرپذیری از منابع پیشین و داشتن نکته یا نکتههای جدید و بکر صورت گرفته است. بخش پایانی این جستار به آسیبشناسی مقالههای نوشتهشده اختصاص یافته است. مهمترین ضعف و کاستی آنها عبارتاند از: تکرار مطالب، رعایت نکردن اصل امانتداری در پژوهش، چاپ یک مقاله با ساختار و محتوای یکسان در دو مجله، نداشتن انسجام کافی و نداشتن نتیجهگیری مشخص و ارائة توصیف صرف.
واژههای کلیدی: هجویری، کشفالمحجوب، طبقهبندی، بررسی انتقادی، مقالهشناسی، آسیبشناسی.
1.درآمد
کشفالمحجوب اثر علیبن عثمان هجویری، یکی از مهمترین و قدیمترین کتابهای نوشتهشده به زبان فارسی دربارة تصوف است. اهمیت این کتاب تا بدانجاست که علاوه بر کتابها، پایاننامهها و رسالهها، در سالهای اخیر پژوهشهای نسبتاً زیادی در قالب مقاله دربارة این اثر منتشر شده است. تعداد مقالههای نوشتهشده تا پایان پاییز 1404ش، 114 عنوان بوده است.1 قدیمترین پژوهشهای انتشاریافته، به دهة 1330 و 1340 باز میگردد که در آنها به زندگینامة هجویری و بیان ویژگیهای اثر او پرداختهاند. پس از یک بازة زمانی نسبتاً طولانی، از دهة 1380 به بعد، پژوهشهای مرتبط با کشفالمحجوب و هجویری، افزایش چشمگیری داشته است. بهنظر میرسد تصحیح دوبارة کشفالمحجوب توسط محمود عابدی در سال 1383ش و انتشار آن، توجه پژوهشگران و در پی آن، انتشار مقالههایی را در این حوزه به دنبال داشته است. همچنین بررسیهایی انجامشده نشان میدهد که با تسلط گفتمان نظریهپژوهی در تحقیقات دانشگاهی، مقالههای فراوانی در این حوزه و در ارتباط با کشفالمحجوب، در دهة 1390 نوشته شده است. با توجه به اهمیت کتاب کشفالمحجوب بهعنوان نخستین متن فارسی در حوزة تصوف و نیز تدریس این کتاب در دانشگاهها، بررسی انتقادی پژوهشهای منتشرشده دربارة این اثر ضروری بهنظر میرسد. علاوهبراین، نویسندگان به دنبال پاسخ به این پرسشها هستند که آیا در تحقیقات مرتبط با کشفالمحجوب، پژوهشگری وجود دارد که نویسنده یا محقق برجستهای در این حوزه بهشمار آید؟ به سخن دیگر، آیا میتوان پژوهشگر و نویسندة مرجعی در حوزة موردنظر برگزید؟ همچنین آیا محققان رشتههای دیگر نیز به پژوهش در این حوزه علاقه نشان دادهاند یا خیر؟
1 ـ 1.علی بن عثمان هجویری و کشفالمحجوب
ابوالحسن علی بن عثمان هجویری، یکی از عارفان و صوفیان مشهور سدة پنجم هجری است که در غزنه چشم به جهان گشود. پس از تحصیل علوم متداول عصر ازجمله قرآن، حدیث، تفسیر، فقه و... زادگاه خود را ترک و سفری طولانی را آغاز کرد (هجویری، 1387: سیزده). او در این سفر با مشایخ زیادی مانند باب عمر فرغانی، ادیب کمندی، ابوالقاسم کرگانی، ابوالعباس شقانی و ابوالفضل شامی دیدار کرد و سرانجام در شهر لاهور اقامت گزید. آنچنان که عابدی اشاره کرده است، هجویری به احتمال زیاد پس از سال 469 ه.ق درگذشته است (همان: پانزده). هجویری در کتاب کشفالمحجوب به مناسبت مباحث مختلف از آثار خود نام برده که عبارتاند از: 1.اسرارالخرق والملونات، 2. البیان لأهل العیان، 3. الرعایة لحقوقالله، تعالی، 4. دیوان اشعار، 5. رسالهای در ایمان، 6. رسالهای در شرح سخنان حلاج، 7. کتاب فنا و بقا و 8. کشفالمحجوب.
در این میان تنها اثری که به دست ما رسیده است و از جملة منابع مهم تصوف اسلامی بهشمار میرود، کتاب کشفالمحجوب است. این کتاب از یک مقدمه و بابهایی مانند «باب اثبات علم»، «بابالتصوف»، «باب لبسالمرقعات»، «بابالملامه» و... تشکیل شده است. این کتاب همچنین بر دیگر متون عرفانی نوشتهشده تأثیر گذاشته است؛ کتابهایی مانند: تذکرةالاولیاء، فصلالخطاب و نفحاتالانس، که بیانگر اهمیت کشفالمحجوب در میان آثار مربوط به تصوف است.
2.پیشینة پژوهش
دربارة کتابشناسی توصیفی ـ تحلیلی کشفالمحجوب تاکنون پژوهشی صورت نگرفته است. اما دربارة دیگر متون، کتابشناسیهای مختلفی منتشر شده که مهمترین آنها بدین شرح است:
کتاب فرهنگ سعدیپژوهی 1375 ـ 1300 از کاووس حسنلی2 (1380)؛ کتاب بیهقیپژوهی در ایران از احمد رضی (1387)؛ کتاب کارنامۀ تحلیلی خیامپژوهی در ایران از کاووس حسنلی و سعید حسامپور (1389)؛ کتاب فرهنگ توصیفی_انتقادی خاقانیپژوهی از محمدحسین نیکدار اصل (1395)؛ مقالة «سیر تحول پژوهشهای مرتبط با سیرالملوک در ایران» از سلمان ساکت و اعظم رمضانی کامهعلیا (1399) و کتاب فهرست توصیفی ـ تحلیلی مقالات مربوط به فردوسی و شاهنامه از زهرا سیدی و مرضیه خافی (1401)؛ مقالة «نقد و آسیبشناسی کارنامة نفثةالمصدورپژوهی (تا پایان سال 1399 شمسی)» از سارا ذبیحی و محمدعلی خزانه دارلو (1401) و مقالة «آسیبشناسی مقالات عرصة فردوسی و شاهنامه در سالهای 1380 تا 1385» از ابوالقاسم قوام، محمدجعفر یاحقی و زهرا سعادتیفر (1402).
در این تحقیق ضمن استفاده از پژوهشهای انجامشده در حوزة کتابشناسی و پیش چشم داشتن محتوا و فرم آنها، کوشیدهایم بهصورت جزئیتر به تحلیل مقالههای مرتبط با هجویری و کشفالمحجوب بپردازیم. در این پژوهش، مقالهها را در رویکردهای مختلفی دستهبندی کرده و در هر رویکرد مهمترین پژوهشهای منتشر شده را برشمردهایم. همچنین با آوردن نمونههایی به آسیبشناسی مقالات انتشار یافته پرداختهایم.
3. روش پژوهش
نویسندگان برای جمعآوری مقالهها به پایگاههای اینترنتی نورمگز3، اس آی دی4، پرتال جامع علوم انسانی5، سیویلیکا6 و مگیران7 مراجعه کردهاند. در کنار این پایگاهها، از کتاب فهرست مقالات فارسی (1395) از ایرج افشار و ایرانناز کاشیان نیز استفاده شده است. روش ما در این پژوهش، توصیفی ـ تحلیلی و انتقادی است. بررسی و تحلیل مقالهها، براساس مؤلفههایی مانند: مضمون اصلی، رویکرد، نقد و بررسی نقاط قوت و ضعف، تأثیرپذیری از منابع پیشین و داشتن نکته یا نکتههای جدید و بکر صورت گرفته است. در پایان نتایج، آسیبشناسی پژوهشهای انتشاریافته ارائه شده است.
4.تحلیل مقالهها
با بررسی مقالههای مرتبط با کشفالمحجوب، رویکردهای آنها را میتوان در هفت دسته جای داد: 1. تحقیق دربارۀ موضوعی خاص در کشفالمحجوب، 2. نقد و نظریة ادبی، 3. دربارة کشفالمحجوب و هجویری، 4. تأثیرپذیری و تأثیرگذاری کشفالمحجوب ، 5. متنشناسی، 6. بررسی عناصر داستانی و 7. سبکشناسی. در ادامه، ضمن بررسی هریک از رویکردها و تحلیل پژوهشهای منتشرشده، از نخستین پژوهشهای انتشاریافته ذیل هر رویکرد و همچنین مقالههایی که اهمیت بیشتری دارند، یاد خواهیم کرد. ملاک اصلی ما در معرفی مقاله، میزان تأثیرگذاری بر دیگر پژوهشها و اشتمال بر نکته یا نکتههای جدید و بکر بوده است. رویکرد «تحقیق دربارة موضوعی خاص در کشفالمحجوب» با 49 مقاله یعنی 98/42 درصد، بیشترین تعداد و رویکرد «سبکشناسی» تنها با 3 مقاله و63/2 درصد، کمترین تعداد مقالات را به خود اختصاص دادهاند.
جدول 1: تعداد و درصد مقالهها در هر رویکرد
|
رویکرد |
تعداد |
درصد |
|
موضوعی خاص در کشفالمحجوب |
49 |
98/42 |
|
نقد و نظریة ادبی |
20 |
54/17 |
|
دربارة کشفالمحجوب و هجویری |
12 |
52/10 |
|
تأثیرپذیری و تأثیرگذاری کشفالمحجوب |
12 |
52/10 |
|
متنشناسی |
10 |
77/8 |
|
بررسی عناصر داستانی |
8 |
01/7 |
|
سبکشناسی |
3 |
63/2 |
|
تعداد کل: 114 |
||
نمودار 1: تعداد و درصد مقالهها در هر رویکرد
نخستین مقالهای که دربارة هجویری و کشفالمحجوب منتشر شده است، به اواخر دهة 1330 باز میگردد که در آن نویسنده در سلسلهمقالههایی در مجلة آریانا، موضوعات مختلفی اعم از نسخهها، چاپها، ترجمهها، سال تألیف، سبک کتاب و... را بررسی کرده است. تعداد مقالههای نوشتهشده تا پیش از دهة 1380 کمتر از 10 عنوان بوده و پس از آن با تصحیح دوبارة محمود عابدی از کشفالمحجوب، تعداد مقالهها رشد چشمگیری داشته است؛ بهطوری که حدود 90 درصد مقالهها از دهة 1380 به بعد منتشر شدهاند. آخرین پژوهشی که در این حوزه منتشر شده، مقالهای است با عنوان «تحلیل ساختار تفسیر آیات و احادیث در نظام معرفتی هجویری» (1404) که نویسندة آن به بررسی تأویلات هجویری از آیات و احادیث و طبقهبندی آنها پرداخته است.
جدول 2: تعداد و درصد مقالهها در هر دهه
|
دهه |
تعداد |
درصد |
|
1330 |
1 |
87/0 |
|
1340 |
2 |
75/1 |
|
1350 |
1 |
87/0 |
|
1360 |
1 |
87/0 |
|
1370 |
4 |
50/3 |
|
1380 |
27 |
68/23 |
|
1390 |
57 |
50 |
|
1400 ـ 1404 |
21 |
42/18 |
|
تعداد کل: 114 |
||
نمودار 2: تعداد و درصد مقالهها در هر دهه
4ـ1. تحقیق دربارۀ موضوعی خاص در کشفالمحجوب
مقالههایی که ذیل این رویکرد قرار دارند، به بررسی موضوعاتی ازقبیل نماز، فقر، سفر، شریعت و... در کشفالمحجوب و گاه همزمان در این کتاب و دیگر متون صوفیه پرداختهاند. اصطلاحات تصوف نیز از دیگر مواردی است که نظر پژوهشگران را به خود جلب کرده است. این رویکرد بیشترین بسامد را داشته و 98/42 درصد مقالهها را به خود اختصاص داده است. به سخن دیگر، از مجموع 113 مقاله، 49 عنوان ذیل این رویکرد نوشته شده است. مقالۀ «بازتاب عاشورا در متون عرفانی فارسی (آثار سنایی و هجویری)» (1381) از مجتبی دماوندی، نخستین پژوهشی است که در این حوزه منتشر شده است. نکتة درخور توجه این است که در برخی از مقالهها، تنها مقایسهای ساده میان چند اثر در موضوعات مختلف صورت گرفته و نتیجة قابل ملاحظهای در بر نداشته است.8 اهمیت این پژوهشها تنها میتواند از این جهت باشدکه شباهتها و تفاوتهای دو یا چند متن را مطرح کردهاند.
مقالههای مهمی که در این رویکرد نوشته شدهاند، عبارتاند از: «حجاب رینی و حجاب غینی در کشفالمحجوب هجویری» (1388) از فرزاد جعفری، «سیما و سیرۀ علی و اهل بیت (ع) در کشفالمحجوب هجویری» (1389) از محمود مهرآوران، «بررسی و تحلیل و نقد اصطلاحات صوفیه در کشفالمحجوب هجویری» (1389) از شهره انصاری، «درآمدی بر مبانی کلامی «معرفةالله» در کشفالمحجوب هجویری» (1393) از اندیشه قدیریان، مصطفی جلیلی تقویان و فردین نجفزاده، «شریعت در کشفالمحجوب هجویری» (1395) از حسین یزدانی، «سیمای بایزید در کشفالمحجوب» (1395) از محمد یاوری، «رویکرد هجویری به حلاج با تأمل در کشفالمحجوب» (1395) از میلاد جعفرپور و نفیسه ایرانی، «بررسی جایگاه صحبت در کشفالمحجوب هجویری و عوارفالمعارف سهروردی» (1398) از قدرتالله خیاطیان، سید حسن طباطبایی و فرشته حاجیزاده.
هر کدام از این مقالهها به موضوعاتی پرداخته که به آگاهی بیشتر خواننده از متن کشفالمحجوب کمک میکند، از این رو آنها را از دیگر مقالههای نوشتهشده متمایز میسازد. برای مثال در مقالة «درآمدی بر مبانی کلامی «معرفةالله» در کشفالمحجوب هجویری» (1393)، نویسندگان با تمرکز بر باب «کشفالحجاب الاول فی معرفةالله»، چگونگی معرفت به خدا را از نظر هجویری شرح دادهاند. از دیگر مباحث مهم در کشفالمحجوب، چهرة حلاج در نگاه هجویری است که در مقالة «رویکرد هجویری به حلاج با تأمل در کشفالمحجوب» (1395)، به این موضوع پرداخته شده است. نویسندگان در این مقاله نشان دادهاند که هجویری برای رد اتهاماتی ازقبیل سحر، جادو، اعتقاد به حلول و... از حلاج، چه راهکارهایی در پیش گرفته است.
جدول 3: توزیع زمانی مقالهها با رویکرد موضوعی خاص در کشفالمحجوب
|
دهه |
تعداد |
|
1380 |
11 |
|
1390 |
30 |
|
1400 ـ 1404 |
8 |
|
تعداد کل: 49 |
|
نمودار 3: توزیع زمانی مقالهها با رویکرد موضوعی خاص در کشفالمحجوب
4 ـ 2. نقد و نظریة ادبی
پژوهشهایی که به بررسی نظریههای ادبی در کشفالمحجوب پرداختهاند، ذیل این رویکرد قرار میگیرند. این رویکرد در بازة زمانی دهة 1380 و 1390 از رویکردهایی بوده که بسیاری از پژوهشهای دانشگاهی براساس آن انجام گرفته است. مجموع مقالهها با رویکرد نظریههای ادبی 20 عنوان برابر با 54/17درصد است. مقالة «نقد ریختشناسی حکایتهای کشفالمحجوب وتذکرةالاولیاء» (1386) از سید اسماعیل قافلهباشی و سیده زیبا بهروز، نخستین پژوهشی است که با این رویکرد منتشر شده است. نکتة مهم در این پژوهشها این است که نویسندگان آنها باید به دقت تبیین کنند که به چه دلیل یا دلایلی، از نظریة مورد نظرشان برای بررسی کتاب یا اثری که برگزیدهاند (در اینجا کشفالمحجوب) استفاده کردهاند، چرا که اغلب ما میتوانیم هر کتابی را باز کنیم و براساس یک نظریه و تقسیمبندیهای آن به مقایسه بپردازیم.9
مقالههای مهمی که در این رویکرد نوشته شدهاند، عبارتاند از: «بررسی عناصر انسجام متن در کشفالمحجوب هجویری» (1388) از ناهید دهقانی، «خوانش بینامتنی، دریافت بهتر از متون عرفانی» (1390) از مریم روضاتیان و علیاصغر میرباقری فرد، «تحلیل معناشناسیک و ریختشناسیک جدلگونههای هجویری» (1393) از الهه عظیمی و محمود عابدی، «شیوة اقناع مخاطب در کشفالمحجوب در آینة نقد رتوریکی» (1400) از فاطمهسادات طاهری و سعیده بیرجندی و «بررسی کنشهای گفتاری در کشفالمحجوب هجویری با تکیه بر نظریة سرل» (1401) از رقیه صدرایی.
همانطورکه میدانیم بهکار بردن نظریههای ادبی زمانی سودمند است که به درک بهتر و عمیقتر متن بینجامد. از میان مقالههای نوشتهشده با رویکرد نقد و نظریة ادبی، مقالههای یادشده از دیگر پژوهشها، کارآمدتر است. برای نمونه، در مقالة «خوانش بینامتنی، دریافت بهتر از متون عرفانی» (1390)، نویسندگان نشان میدهند که از طریق بینامتنیت میتوان به درک درستی از معنی و همچنین تصحیح دقیقتر از متون برسیم (ر.ک. روضاتیان و میرباقری فرد، 1390: 106). در مقالة «شیوة اقناع مخاطب در کشفالمحجوب در آینة نقد رتوریکی» (1400)، نویسندگان مواردی را برمیشمارند که هجویری از آنها برای اقناع مخاطب استفاده کرده است.
جدول 4: توزیع زمانی مقالهها با رویکرد نقد و نظریة ادبی
|
دهه |
تعداد |
|
1380 |
2 |
|
1390 |
12 |
|
1400 ـ 1404 |
6 |
|
تعداد کل: 20 |
|
نمودار 4: توزیع زمانی مقالهها با رویکرد نقد و نظریة ادبی
4 ـ 3. دربارة کشفالمحجوب و هجویری
در این رویکرد مقالههایی قرار گرفتهاند که به معرفی هجویری وکشفالمحجوب پرداختهاند. از میان مقالههای نوشتهشده دربارة کشفالمحجوب، 12 عنوان ذیل این رویکرد قرار میگیرد که 52/10 درصد مقالهها را به خود اختصاص داده است. قدیمترین پژوهشی که در این زمینه منتشر شده، به اواخر دهة 1330 باز میگردد که در مجلة آریانا سلسلهمقالههایی تحت عنوان «کشفالمحجوب هجویری» (1339) به ترجمة علی رضوی غزنوی منتشر شده است. مقالههای «کشفالمحجوب» (1383) از مصطفی ذاکری و «تصحیح کشفالمحجوب» (1384) از محسن ذاکرالحسینی، مهمترین پژوهشهای منتشرشده در این رویکرد بهشمار میروند.
جدول 5: توزیع زمانی مقالهها با رویکرد دربارة کشفالمحجوب و هجویری
|
دهه |
تعداد |
|
1330 |
1 |
|
1340 |
2 |
|
1350 |
1 |
|
1360 |
ـ |
|
1370 |
3 |
|
1380 |
4 |
|
1390 |
ـ |
|
1400 ـ 1404 |
1 |
|
تعداد کل: 12 |
|
نمودار 5: توزیع زمانی مقالهها با رویکرد دربارة کشفالمحجوب و هجویری
4 ـ 4. تأثیرپذیری و تأثیرگذاری کشفالمحجوب
یکی از مسائلی که پژوهشگران همواره به آن علاقه نشان دادهاند، یافتن منابع و آبشخورهای آثار مختلف است. در مقالههای این رویکرد، نویسندگان به بررسی تأثیرپذیری هجویری از منابع پیش از خود پرداختهاند. این منابع شامل دیگر کتابهای تصوف مانند رسالة قشیریه و اللمع فی التصوف و همچنین کتب کلامی و فلسفی و نیز منابع دینی غیراسلامی است. یک مقاله نیز به تأثیرگذاری کشفالمحجوب بر تذکرةالاولیاء پرداخته است. 12 عنوان، برابر با 52/10درصد مقالهها در این رویکرد جای میگیرند. مقالة «مقایسهای میان دو اثر معروف صوفیه؛ کشفالمحجوب و خلاصة شرح تعرف» (1383) از عباس خیرآبادی، نخستین پژوهش در این زمینه است. از دیگر مقالههای مهم این رویکر، به این عناوین میتوان اشاره کرد: «منابع ناآشنای کشفالمحجوب هجویری» (1389) از حمیرا زمردی و ایمان منسوب بصیری، «تحقیقی دربارة تأثیرپذیری هجویری از منابع دینی غیراسلامی» (1394) از احمد فرشبافیان، «علم کلام در تصوف و بازتاب آن در کشفالمحجوب» (1394) از هادی عدالتپور، «تبیین دلایل اقتباسهای آشکار تذکرةالاولیاء از کشفالمحجوب در گزارش کرامات صوفیه» (1397) از حسینعلی قبادی، رضا معتمد، غلامحسین غلامحسینزاده و سعید بزرگ بیگدلی و «تأثیر آموزههای جنید بغدادی در لقب اعطایی هجویری به حلاج؛ مستغرق معنی و مستهلک دعوی» (139) از زهرا پارساپور.
جدول 6: توزیع زمانی مقالهها با رویکرد تأثیرپذیری و تأثیرگذاری کشفالمحجوب
|
دهه |
تعداد |
|
1380 |
5 |
|
1390 |
6 |
|
1400 ـ 1404 |
1 |
|
تعداد کل: 12 |
|
نمودار 6: توزیع زمانی مقالهها با رویکرد تأثیرپذیری و تأثیرگذاری کشفالمحجوب
4 ـ 5. متنشناسی10
مقالههایی ذیل این رویکرد قرار میگیرند که به بررسی متن کشفالمحجوب پرداختهاند. برخی از پژوهشگران به دیباچة کتاب پرداخته و از منظر اجتماعی آن را تحلیل کردهاند. برخی نیز به بررسی فرقههایی میپردازند که هجویری در کتاب خود از آنها یاد کرده است. این رویکرد 10 عنوان یعنی 77/8 درصد مقالهها را به خود اختصاص داده است. نخستین مقالهای که در این زمینه نوشته شده، مقالهای است تحت عنوان «دیباچه، مجلس انس نویسنده و خواننده» (1365) از نصرالله پورجوادی. مقالههای نوشتهشده در این رویکرد، اغلب دارای نکات جدید و بکر هستند. علاوه بر مقالة پورجوادی، دیگر مقالههای مهم در این رویکرد عبارتاند از: «کشفالمحجوب و هجویری» (1383) از نیکلسون، «مشکل هجویری در طبقهبندی مکاتب صوفیه» (1384) از محمدرضا شفیعی کدکنی، «فرقههای صوفیه تا روزگار کشفالمحجوب» (1385) از محمود عابدی و «تأملی در واژة خشن درکشفالمحجوب» (1390) از منصوره آرینفر.
دستاوردهای اصلی این مقالات را میتوان در چند دسته جای داد: 1. توجه به دیباچة کشفالمحجوب، بهعنوان «صادقانهترینِ دیباچهها»، 2. توجه به «باب فرق فرقهم و مذهبهم» که هجویری در آن به ذکر فرقههای دوازدهگانة صوفیه پرداخته است، 3. تشکیک در وجود فرقههای دوازدهگانة هجویری یا درست دانستن این تقسیمبندی و 4. بررسی معنی یک واژه در کشفالمحجوب.
جدول 7: توزیع زمانی مقالهها با رویکرد متنشناسی
|
دهه |
تعداد |
|
1360 |
1 |
|
1380 |
5 |
|
1390 |
3 |
|
1400 ـ 1404 |
1 |
|
تعداد کل: 10 |
|
نمودار 7: توزیع زمانی مقالهها با رویکرد متنشناسی
4ـ6. بررسی عناصر داستانی
پژوهشهای منتشرشده در این رویکرد به شیوههای داستانپردازی و نقل حکایتها در کشفالمحجوب، تأکید و توجه دارند. در این رویکرد 8 مقاله وجود دارد که 01/7 درصد مقالهها را به خود اختصاص داده است. نخستین مقالهای که در این رویکرد نوشته شده، مقالهای است تحت عنوان «ابزار و عناصر شخصیتپردازی در متون داستانی عرفانی» (1380) از قدسیه رضوانیان. اما بیشترین توجه پژوهشگران به این حوزه، به دهة 1390 باز میگردد. یکی از نکات منفی که در این رویکرد و مقالههای مرتبط به آن وجود دارد، تکرار بیش از حد مطالب است. بهطور مثال 3 مقاله به بررسی ویژگیهای سبک مینیمالیستی در حکایتهای کشفالمحجوب پرداختهاند. در سال 1390 مقالهای با عنوان «نظام داستانپردازی در حکایتهای کوتاه کشفالمحجوب» نوشته میشود. نویسندگان این مقاله، 160 حکایت کشفالمحجوب را براساس ویژگیهای داستانهای مینیمالیستی بررسی کردهاند. در سال 1397 نیز مقالهای با عنوان «ویژگیهای سبک مینیمالیستی در حکایتهای کشفالمحجوب« منتشر میشود که نویسندگان آن در پیشینه، بیان کردهاند که مقالهای «بهطور مستقل به بررسی و تطبیق ویژگیهای مینیمالیسم با حکایتهای کشفالمحچوب نپرداخته» است (رک: وحدانی و شفق، 1397: 187). نکتة جالب آنکه نویسندگان مقاله در پیشینة پژوهش از مقالة «نظام داستانپردازی در حکایتهای کوتاه کشفالمحجوب» یاد کردهاند، اما جای شگفتی است که به محتوای آن بیتوجه بودهاند. همچنین در سال 1398 مقالة دیگری تحت عنوان «کمینهگرایی در خردهحکایتهای کشفالمحجوب» منتشر شده است که این مقاله نیز به موضوع مینیمالیسم و حکایتهای کشفالمحجوب پرداخته است (ر.ک. ادامة مقاله، آسیبشناسی مقالهها). مقالههای «نظام داستانپردازی در حکایتهای کوتاه کشفالمحجوب» (1390) از سهیلا روستا و احمد رضی و «شگردهای هجویری برای باورپذیری حکایتهای شگفتانگیز کشفالمحجوب» (1394) از محسن وثاقتی جلال، از مقالههای مهم در این رویکرد بهشمار میروند.
بهطور کلی توجه به سبک مینیمالیسم و رئالیسم جادویی و بررسی آنها در حکایتهای کشفالمحجوب، از نکات مهم در مقالههای این رویکرد بهشمار میرود.
جدول 8: توزیع زمانی مقالهها با رویکرد ادبیات داستانی
|
دهه |
تعداد |
|
1380 |
2 |
|
1390 |
4 |
|
1400 ـ 1403 |
2 |
|
تعداد کل: 8 |
|
نمودار 8: توزیع زمانی مقالهها با رویکرد عناصر داستانی در کشفالمحجوب
4ـ7. سبکشناسی
این رویکرد اختصاص به مقالههایی دارد که به بیان مسائل ادبی، زبانی، نحوی و بهطور کلی سبکشناسی پرداختهاند. بهنظر میرسد نثر سادة کتاب و نیز توضیحاتی که در کتابهای سبکشناسی دربارة سبک کشفالمحجوب آمده، سبب شده است که پژوهشگران به این حوزه چندان نپردازند. این رویکرد در میان دیگر رویکردها، با داشتن تنها 3 مقاله کمترین بسامد را دارد، یعنی 63/2 درصد. مقالههای «بررسی ساختار متن در کشفالمحجوب هجویری» (1389) از اکبر نحوی و ناهید دهقانی و «بررسی ساختار زبانی کشفالمحجوب و مصباحالهدایه» (1395) از فرزاد بالو و علی رجبی، مهمترین مقالههای نوشتهشده در این رویکرد هستند.
مهمترین دستاورد این مقالهها، تبیین روشهای هجویری برای انسجامبخشی و یکپارچگی کتابش بوده است. در مقالة «بررسی ساختار متن در کشفالمحجوب هجویری» (1389)، نویسندگان اشاره کردهاند که ارتباط معنایی و منطقی، حضور پررنگ هجویری و مخاطب در کتاب، ارجاعهای پی در پی در قسمتهای مختلف و... مهمترین عواملی هستند که در پیوند دادن اجزای مختلف کشفالمحجوب به یکدیگر نقش دارند (نحوی و دهقانی، 1389: 147ـ 172).
جدول 9: توزیع زمانی مقالهها با رویکرد سبکشناسی
|
دهه |
تعداد |
|
1380 |
1 |
|
1390 |
2 |
|
تعداد کل: 3 |
|
نمودار 9: توزیع زمانی مقالهها با رویکرد سبکشناسی
5.آسیبشناسی مقالهها
پس از بررسی مقالههای نوشتهشده در رویکردهای مختلف، آنچه بیش از هر چیز جلب توجه میکند، اشکالاتی است که در این پژوهشها وجود دارد. مهمترین آسیبها و ایرادهای موجود در پژوهشهای مرتبط با کشفالمحجوب عبارتاند از:
5 ـ 1.تکرار مطالب
یکی از نقاط ضعف جدی مقالههای نوشتهشده دربارة کشفالمحجوب، که البته دربارة دیگر تحقیقات نیز صدق میکند، تکراری بودن مطالب است. بیتردید بیتوجهی محققان به پیشینة پژوهش یکی از مهمترین دلایل بروز این اشکال در مقالهها است و سبب شده است که تعدادی از مقالهها صرفاً شرح و بسط مطالب پیش از خود باشند. همچنین در بخش مقدمه، پژوهشگران توضیحاتی دربارة هجویری و کشفالمحجوب آوردهاند که اغلب آنها تکراری است و موجب افزایش حجم بیدلیل و بیفایدة مقالهها شده است. برای نمونه در مقالة «بررسی اجمالی سبکشناسی کتاب کشفالمحجوب هجویری» (1398) ازعبدالحمید قدوسیان، نویسنده نهتنها نکتة جدیدی ارائه نکرده است، بلکه آنچه در این مقاله آمده، خلاصهای است از مطالبی که در کتابهای سبکشناسی دربارة سبک کشفالمحجوب آمده است (ر.ک. قدوسیان، 1398: 1 ـ 7). همانگونه که پیش از این و ذیل رویکرد بررسی عناصر داستانی اشاره شد، در مقالة «ویژگیهای سبک مینیمالیستی در حکایتهای کشفالمحجوب» (1397)، نویسندگان در پیشینة پژوهش بعد از ذکر چندین مقاله که به بررسی سبک مینیمالیسم در دیگر آثار فارسی مانند دیوان شمس، قابوسنامه و... پرداخته، بیان کردهاند که مقالهای «بهطور مستقل به بررسی و تطبیق ویژگیهای مینیمالیسم با حکایتهای کشفالمحجوب نپرداخته» است (وحدانی و شفق، 1397: 187). سهیلا روستا و احمد رضی در مقالهای تحت عنوان «نظام داستانپردازی در حکایتهای کوتاه کشفالمحجوب» (1390)، 160 حکایت کشفالمحجوب را براساس ویژگیهای سبک مینیمالستی بررسی کردهاند (برای اطلاع بیشتر ر.ک. پیوست (فهرست مقالات منتشرشده)، شمارههای 22، 28، 33، 42، 66، 77، 81، 82، 83، 84، 88، 92، 95 و 102).
جدول 10: تکرار مطالب
|
آسیبشناسی |
تعداد |
درصد |
|
تکرار مطالب |
14 |
28/12 |
نمودار 10: تکرار مطالب
5 ـ 2.رعایت نکردن اصل امانتداری در پژوهشها
متأسفانه برخی از پژوهشگران، اصل امانتداری را در تحقیق رعایت نکردهاند و از نوشتههای دیگران بدون ارجاع و اشاره بهره بردهاند. از مهمترین مقالههایی که این اشکال در آنها دیده میشود میتوان به پژوهشهای زیر اشاره کرد:
1.«کمینهگرایی در خردهحکایتهای کشفالمحجوب» (۱۳۹۸) از زهرا صالحنژاد. این مقالة شش صفحهای چیزی جز تأثیرپذیری صرف از مقالة دیگری با عنوان «نظام داستانپردازی در حکایتهای کوتاه کشفالمحجوب» (1390) نیست که دربارة سبک مینیمالیسم نوشته شده است. نویسنده نهتنها در پیشینه، که در متن نیز به این مقاله اشاره نکرده است. نمونهای از مشابهتها میان این دو مقاله در ادامه آمده است:
|
«نظام داستانپردازی در حکایتهای کوتاه کشفالمحجوب» (1390) از سهیلا روستا و احمد رضی.
|
ص 95: کرانة شخصیتی یا تعداد شخصیتهایی که در هر داستان ایفای نقش میکنند، با حجم آن رابطة تنگاتنگی دارد. طبیعی است در داستانهای مینیمالیستی مجالی برای پرداختن به شخصیتهای متعدد نیست. ص 108: کاربرد واژگان ساده و شفاف، استفاده از واژگان در معنای حقیقی آنها و پرهیز از زبان مجازی، موجب شده است وقایع با سرعت بیشتری پیش چشم خواننده مجسم شود. |
|
«کمینهگرایی در خردهحکایتهای کشفالمحجوب» (۱۳۹۸) از زهرا صالحنژاد. |
ص 152: تعداد شخصیتهایی که در یک داستان به ایفای نقش میپردازند ارتباط مستقیم با حجم آن داستان دارد. یکی از ویژگیهای داستانهای مینیمالیست کم بودن تعداد شخصیتهاست. چون اصولاً در این گونه داستانها زمان و مجالی برای پرداختن به شخصیتهای زیاد وجود ندارد. ص 152: ... بهکار بردن واژههای ساده و شفاف و استفاده از کلمهها در معنای حقیقی آنها و دوری از زبان مجازی و استعاری موجب شده است که خواننده بتواند با سرعت بیشتری حوادث را مجسم کند. |
2. «نگاهی به دیباچة کشفالمحجوب» (1377) از مهیار علوی مقدم. نویسنده، مقالة نصرالله پورجوادی را که با عنوان «دیباچه؛ مجلس انس نویسنده و خواننده» در سال 1365 چاپ شده بود، با نام خود در مجلۀ مشکوة چاپ کرده است.11
3. «سیمای پیامبر اعظم در کشفالمحجوب هجویری» (1386) از ابراهیم سلامی. در این مقاله نویسنده ابتدا به مقایسة پیامبر اعظم با دیگر پیامبران مانند موسی و داوود و ابراهیم از دیدگاه هجویری پرداخته و در ادامه اخلاق و رفتار پیامبر (ص) را براساس متن کشفالمحجوب بررسی کرده است.
در سال 1393 در شمارة 38 فصلنامة تخصصی عرفان اسلامی، مقالهای تحت عنوان «کاوش جلوههای تجلی آفتاب اعظم در آیینة کشفالمحجوب» چاپ شده که تنها اختلافی که با مقالة قبلی دارد، عنوان آن است که معنای محصلی ندارد؛ به سخن دیگر، بقیة قسمتهای مقالة قبلی بیهیچ گونه کم و کاستی در این مقاله تکرار شده است.
|
سیمای پیامبر اعظم در کشفالمحجوب هجویری» (1386) از ابراهیم سلامی. |
ص 78: بسیاری از آثار منظوم و منثور برجستۀ ادب فارسی پیامبر اعظم را به نحوی شایسته معرفی کردهاند. کشفالمحجوب که یکی از کتب تعلیمی فارسی در موضوع تصوف است، از این دست آثار است. نتیجهگیری، ص 91: شناخت صحیح هجویری نسبت به شخصیت پیامبراکرم و استناد به احادیث او در اکثر ابواب و فرق تصوف و کشف حقایق احکام دینی، گنجینهای ارزشمند از موضوعات متنوع چون علم و فقر و توحید و معرفت حق و... که در احادیث پیامبر بازتاب یافته پیش روی محققان و نویسندگان قرار داده است. |
|
«کاوش جلوههای تجلی آفتاب اعظم در آیینۀ کشفالمحجوب» (1393) از حسین حاجی علیلو. |
ص 188: بسیاری از آثار منظوم و منثور برجستۀ ادب فارسی پیامبر اعظم را به نحوی شایسته معرفی کردهاند. کشفالمحجوب که یکی از کتب تعلیمی فارسی در موضوع تصوف است، از این دست آثار است. نتیجهگیری، ص 201: شناخت صحیح هجویری نسبت به شخصیت پیامبراکرم و استناد به احادیث او در اکثر ابواب و فرق تصوف و کشف حقایق احکام دینی، گنجینهای ارزشمند از موضوعات متنوع چون علم و فقر و توحید و معرفت حق و... که در احادیث پیامبر بازتاب یافته پیش روی محققان و نویسندگان قرار داده است. |
4. «بررسی اصل ولایت در سه کتاب التعرف، کشفالمحجوب و مصباحالهدایة» (1388) از على شیخالاسلامی و زهرا نظری که نویسندگان در ابتدای مقاله گفتهاند که این کتابها، هم از آثار پیش از خود سود برده و هم بر آثار بعدی تأثیرگذار بودهاند؛ بنابراین بررسی آنها میتواند مبین عقاید کلی پیرامون مسئلۀ مهم ولایت باشد. در آغاز نویسندگان دربارۀ واژۀ ولایت و ولی و معنی آنها چه از منظر لغوی و چه از منظر اصطلاحی توضیح دادهاند. پس از آن به سیر اندیشة ولایت در تصوف اسلامی پرداختهاند. اقسام ولایت، تعداد و مراتب اولیا، کرامت، انواع کرامت، اوصاف اولیا، عصمت یا عدم عصمت ولی و... از دیگر عناوینی هستند که در این مقاله به آنها پرداخته شده است.
در سال 1393 در فصلنامة علمی پژوهشی عرفانیات در ادب فارسی، مقالهای با عنوان «بررسی ولایت در کشفالمحجوب هجویری» از دکتر قدمعلی سرامی و خانم ثریا شریفی منتشر شده که با توضیح ولایت و ولی در لغت و اصطلاح تصوف آغاز شده است. این مشابهت همچنان ادامه دارد و در مباحث دیگری مثل طبقات و تعداد اولیا، اوصاف اولیا، فرق معجزه و کرامت و... ادامه یافته است. حتی نتیجة این مقاله با اینکه فقط کتاب کشفالمحجوب را بررسی کرده است با مقالۀ پیشین یکی است. بهنظر میرسد که با وجود مقالة قبلی، به نوشتن این مقاله نیازی نبوده است، چراکه دربردارندة نکتة جدیدی نیست!12
جدول 10: عدم امانتداری در پژوهشها
|
آسیبشناسی |
تعداد |
درصد |
|
عدم امانتداری در پژوهشها |
4 |
50/3 |
نمودار 10: عدم امانتداری در پژوهش
5 ـ 3.چاپ یک مقاله با ساختار و محتوای یکسان در دو مجله
بررسی مقالههای مرتبط با کشفالمحجوب نشان میدهد که برخی از نویسندگان کوشیدهاند مقالة خود را در دو مجله به چاپ برسانند. در ادامه به بررسی نمونههایی از این مقالهها خواهیم پرداخت:
1.«کشفالمحجوب و یک قاعدة فلسفی» (1383) از محمدعلی خالدیان. نویسنده در این مقاله با توجه به جملهای که هجویری در باب فقر دربارۀ «وجود» و «عدم» آورده، توضیحاتی دربارة این موضوع ارائه کرده است. نویسنده به سختترین شکل ممکن به توضیح مطالب پرداخته و در پایان هم نتیجهای نگرفته تا خواننده با توجه به آن از کلیات نظر یا نتیجة نویسنده مطلع شود.
نویسنده یک بار این مقاله را در مجلة کیهان فرهنگی (۱۳۸3) و بار دیگر در مجلة ادبیات عرفانی و اسطورهشناختی (۱۳۸۵) منتشر کرده است؛ با این تفاوت که در مجلة نخست، عنوان مقاله «بررسی چند قاعدۀ فلسفی و کلامی در کشفالمحجوب» است و علاوه بر موضوع «عدم» درباره صفات خدا، علیت و جبر و اختیار هم مطالبی آورده است. در مجلة دوم مقاله با عنوان «بازتاب حکمت و فلسفه در متون نظم و نثر فارسی (کشفالمحجوب هجویری و مثنوی مولوی)» به چاپ رسیده که در آن باز به مبحث «عدم» پرداخته و فقط در کمتر از یک صفحه، شواهدی از مثنوی ارائه کرده است.
|
«کشفالمحجوب و یک قاعدۀ فلسفی» (1383): |
یکی از مسائل مربوط به عدم و معدوم، این است که عدم، منقسم نمیشود به ثابت و منفی و به عبارت دیگر، هر چیزی که معدوم است، خواه ممکن باشد و خواه ممتنع، نیست محض و منفی است و همانطور که وجود دربارۀ او صادق نیست، ثبوت هم درباره او صادق نیست و به عبارت دیگر، زیادت مغایرت ماهیت با وجود، فقط در ذهن است و بس... . |
|
«بازتاب حکمت و فلسفه در متون نظم و نثر فارسی (کشفالمحجوب هجویری و مثنوی مولوی)» (1385):
|
ص 47: یکی از مسائل مربوط به عدم و معدوم، این است که عدم، منقسم نمیشود به ثابت و منفی و به عبارت دیگر، هر چیزی که معدوم است، خواه ممکن باشد و خواه ممتنع، نیست محض و منفی است و همانطور که وجود دربارۀ او صادق نیست، ثبوت هم دربارۀ او صادق نیست و به عبارت دیگر، زیادت مغایرت ماهیت با وجود، فقط در ذهن است و بس... . |
2. «بازتاب واقعة عاشورا در متون عرفانی فارسی (آثار سنایی و هجویری)» (1381) از مجتبی دماوندی. نویسنده در این مقاله آنچه را هجویری دربارة امام حسین (ع) آورده، بازگو کرده است. نکتة حائز اهمیت این است که این مقاله دوباره در مجموعة مقالات همایش امام حسین (جلد ۱۰) منتشر شده است.13
3. «بررسی اصل ولایت در سه کتاب التعرف، کشفالمحجوب و مصباحالهدایة» (1388) از على شیخالاسلامی و زهرا نظری. در عنوان قبلی دربارة این مقاله توضیح داده بودیم.
این مقاله بار دیگر در زمستان همان سال در دو فصلنامة علمی ـ پژوهشی ادبیات عرفانی دانشگاه الزهرا منتشر شده است، با این تفاوت که نام آن به «سیر اندیشه ولایت در تصوف اسلامی بر پایۀ امهات کتب نثر صوفیه» تغییر کرده و همچنین به جای آقای شیخالاسلامی، خانم حمیرا زمردی همکار خانم نظری شده است. در این مقاله حدود ۱۰ صفحة ابتدایی که دربارة ولایت و ولی و اقسام ولایت و سیر اندیشة ولایت در تصوف است، عیناً مانند مقالة دیگر است. همچنین بخشهایی مانند تعداد و مراتب اولیا، اولیا و کرامت، آگاهی یا عدم آگاهی ولی از کرامت از دیگر مواردی است که با یکدیگر همپوشانی دارند. البته این مقاله مطالب جدیدی مانند نگاه تشیع به ولایت و ارتباط اسماعیلیه با ولایت، و ولایت و نور محمدی دارد.
|
«بررسی اصل ولایت در سه کتاب التعرف، کشفالمحجوب و مصباحالهدایه» (1388) از على شیخالاسلامی و زهرا نظری. |
ص 9: ولایت به کسر واو، به معنی سلطنت و تولیت است و به فتح واو به معنی محبت ولایت. مأخوذ از ولی به معنی «قرب» نیز استعمال شده است، به همین جهت «حبیب را ولی هم میگویند زیرا به محبش نزدیک است» (آشتیانی، ١٣٤٤: ٥٩٤). تعداد و طبقات اولیا، ص 16: ... در آثارشان بیشتر به عدد سیصد و پنجاه و چهار سیصد و پنجاه و شش، سیصد و شصت و سیصد و شصت و پنج اشاره کردهاند. در این تقسیمبندیها، سلسلهمراتب به شکل هرمی است بهطوری که در بالاترین نقطۀ هرم تعداد اولیا به عدد یک میرسد. |
|
«سیر اندیشه ولایت در تصوف اسلامی بر پایۀ امهات کتب نثر صوفیه» (1388) از حمیرا زمردی و زهرا نظری. |
ص 91: ولایت به کسر واو، به معنی سلطنت و تولیت است و به فتح واو به معنی محبت ولایت. مأخوذ از ولی به معنی «قرب» نیز استعمال شده است، به همین جهت «حبیب را ولی هم میگویند، زیرا به محبش نزدیک است (آشتیانی، ١٣٤٤: ٥٩٤)... . تعداد و طبقات اولیا، ص 105: ...در آثارشان بیشتر به عدد سیصد و پنجاه و چهار سیصد و پنجاه و شش، سیصد و شصت و سیصد و شصت و پنج اشاره کردهاند. عدد سیصد و شصت و پنج ظاهراً اشاره به شمار روزها در یک سال شمسی دارد. در این تقسیمبندیها، سلسله مراتب به شکل هرمی است بهطوری که در بالاترین نقطۀ هرم تعداد اولیا به عدد یک میرسد. |
جدول 11: چاپ یک مقاله در دو مجله
|
آسیبشناسی |
تعداد |
درصد |
|
چاپ یک مقاله با ساختار و محتوای یکسان در دو مجله |
6 |
26/5 |
نمودار 11: چاپ یک مقاله در دو مجله
5 ـ 4. نداشتن انسجام
متأسفانه در تعدادی از پژوهشهای منتشرشده در این حوزه، انسجام کافی دیده نمیشود. برخی از نویسندگان، انبوهی از مطالب را بدون هیچگونه نظم و ترتیبی در کنار هم قرار داده یا به ذکر مطالب تکراری پرداختهاند. یکی از مواردی که میتوان از آن یاد کرد، بخش پیشینة پژوهشهاست. در پیشینة پژوهش باید منابعی مطرح شود که با موضوع تحقیق کاملاً مرتبط است، حال آنکه در تعدادی از مقالههای بررسیشده، ما با پیشینههایی روبهرو هستیم که هیچگونه ارتباطی با موضوع مورد بحث ندارند. برای نمونه در مقالة «بررسی رئالیسم جادویی در حکایتهای کشفالمحجوب» (1400)، نویسندگان آن در بخش پیشینه، از مقالهها و کتابهایی سخن گفتهاند که هیچ ارتباطی با موضوع تحقیق ندارد (ر.ک. بیگزاده و حسابی، 1400: 24 ـ 25). همچنین مقالة «ولی و خرق عادت (کرامت) در کشفالمحجوب هجویری» (1398) نهتنها از انسجام کافی برخوردار نیست، بلکه در آن به پیشینة پژوهش نیز توجه نشده است. نویسندگان در مقدمه، دربارة خوارق عادت و اقسام آن مطالبی آوردهاند که با توجه به اینکه در ادامة مقاله از آنها کمکی نگرفتهاند، توضیحاتی غیرضروری بوده است (ر.ک. حاتمینیا و مرادی، 1398: 39ـ 44؛ برای اطلاع بیشتر ر.ک. پیوست (فهرست مقالات منتشرشده)، شمارههای 42، 79، 84، 92، 95، 97، 103 و 104).
جدول 12: عدم انسجام مطالب
|
آسیبشناسی |
تعداد |
درصد |
|
عدم انسجام مطالب |
8 |
01/7 |
نمودار 12: عدم انسجام مطالب
5 ـ 5. نداشتن نتیجة مشخص و ارائة توصیف صرف
برخی از مقالههایی که کتاب کشفالمحجوب را با کتابهای دیگر ـ چه از لحاظ سبکی و چه از لحاظ موضوعی ـ مقایسه کردهاند، فقط به بررسی و توصیف صرف پرداخته و در پایان نتیجهای به خواننده ارائه نکردهاند. مشکل این دست از مقالهها این است که ما هر کتابی را که بخواهیم میتوانیم بگشاییم و با هم مقایسه کنیم. برای مقایسة یک متن با متن دیگر، باید چرایی این مقایسه روشن باشد. این مهم را دربارة کاربست نظریههای ادبی نیز باید پیش چشم داشته باشیم. برای نمونه در مقالة «نشانهشناسی تجربههای دینی در متون نثر عرفانی (1393) نویسندگان در نتیجهگیری به توصیف پرداختهاند: «راویان روایتهای عرفانی، در دنیای باطنی خویش زندهاند و البته لحظههای عرفانی، چون برق گذرا هستند و چون شمشیر برنده. عارف در زیر تیغ وقت میمیرد، ولی با روایت کردن درونمایههای عرفانی، خود را باز مییابد و به بهره بردن از اوقات عرفانی میپردازند...» (دهقانی و مالمیر، 1393: 18). همچنین در مقالة «فقر و غنا از دیدگاه هجویری و خواجه عبدالله انصاری» (1385) از سهیلا موسوی سیرجانی، نویسنده آنچه را که در ابتدا وعده داده، نتوانسته عملی کند و فقط به مرور دیدگاههای مختلف پرداخته است: «هدف از این جستار این است که اثبات کند این دو واژه مرادف یکدیگر و گویای دو مقام و درجه در عرفان با یک معنا و مفهوم مشترک از دیدگاه عرفانی است» (موسوی سیرجانی، 1385: 105). در مقالة «بررسی تحلیلی و مقایسهای حجاب نفس در مثنوی مولوی و کشفالمحجوب هجویری» (1398)، نویسنده در قسمت نتیجهگیری تنها به شرح نتایج به دست آمده از مثنوی مولوی بسنده کرده است (ر.ک. اعیانفر، 1398: 28؛ برای اطلاع بیشتر ر.ک. پیوست (فهرست مقالات منتشرشده)، شمارههای 19، 25، 37، 41، 42، 50 و 89).
جدول 13: عدم نتیجهگیری و ارائة توصیف صرف
|
آسیبشناسی |
تعداد |
درصد |
|
عدم نتیجهگیری و ارائة توصیف صرف |
7 |
14/6 |
نمودار 13: عدم نتیجهگیری
6. نتیجه
این پژوهش مقالههای مرتبط با کشفالمحجوب را از آغاز تا پایان پاییز سال 1404ش بررسی کرده است. تعداد مقالههای نوشتهشده در مجلات علمی ـ پژوهشی و غیر علمی ـ پژوهشی 114 عنوان بوده است. در بررسی و تحلیل مقالهها، مؤلفههایی مانند: مضمون اصلی، رویکرد، نقد و بررسی نقاط قوت و ضعف، تأثیرپذیری از منابع پیشین و داشتن نکته یا نکتههای جدید و بکر، مدنظر بوده است.
رویکردهایی که مقالهها براساس آن دستهبندی شدهاند، به ترتیب بسامد عبارتاند از: 1. تحقیق دربارة موضوعی خاص در کشفالمحجوب (49 عنوان برابر با 98/42 درصد)؛ 2. نقد و نظریة ادبی (20 عنوان برابر با 54/17 درصد)؛ 3. دربارة کشفالمحجوب و هجویری (12 عنوان برابر با 52/10 درصد)؛ 4. تأثیرپذیری و تأثیرگذاری کشفالمحجوب (12 عنوان برابر با 52/10 درصد)؛ 5. متنشناسی (10 عنوان برابر با 77/8 درصد)؛ 6. ادبیات داستانی (8 عنوان برابر با 01/7 درصد) و 7. سبکشناسی (3 عنوان برابربا 63/2 درصد).
سرآغاز نگارش مقالهها دربارة کشفالمحجوب و هجویری به اواخر دهة 1330 باز میگردد. اما در دهة 1380 و 1390 انتشار مقالههای مرتبط رشد چشمگیری داشته است. یکی از عوامل مهم در افزایش توجه پژوهشگران به کتاب کشفالمحجوب، تصحیح دوبارة محمود عابدی در سال 1383 از این کتاب بوده است. متأسفانه بهرغم رشد کمی مقالهها در سالهای اخیر، برخی از آنها از لحاظ کیفی اشکالات و ایرادهای جدی دارند. برخی از اشکالاتی که در مقالههای مرتبط با کشفالمحجوب دیده میشود، عبارتاند از: 1. تکرار مطالب 2. رعایت نکردن اصل امانتداری در پژوهشها 3. چاپ یک مقاله با ساختار و محتوای یکسان در دو مجله، 4. نداشتن انسجام و 5. نداشتن نتیجة مشخص و ارائة توصیف صرف. بررسیها نشان میدهد که مسئلة سرقت علمی در این مقالات دیده میشود. همچنین بیتوجهی به پیشینة پژوهش سبب شده تعداد زیادی از مقالات دربردارندة مطالب تکراری باشند و هیچ نکتة جدیدی نداشته باشند.
با توجه به بررسیهای صورتگرفته، مشخص شد که افرادی که در این حوزه به پژوهش پرداختهاند، اغلب دارای یک یا حداکثر دو مقالهاند؛ بنابراین اگر از مصحح کتاب ـ محمود عابدی ـ بگذریم، پژوهشگری نمییابیم که در این زمینه بهطور تخصصی فعالیت کرده باشد. همچنین به جز تعداد معدودی از پژوهشگران که از رشتههایی مانند فلسفه، قرآن و حدیث، ادیان و عرفان و... بودند، بیشترِ نویسندگان مقالات، در رشتة زبان و ادبیات فارسی تحصیل کردهاند.
در میان مقالات منتشرشده، زمینة نسخهشناسی و نسخهپژوهی کشفالمحجوب اصلاً مورد توجه قرار نگرفته است و زمینهای مناسب و درخور برای پژوهشهای آینده بهشمار میرود.
پینوشتها
1. این تعداد تنها مقالههای نوشته شده در نشریات علمی-پژوهشی و غیر علمی-پژوهشی را شامل میشود. تعداد مقالههای همایشی نیز 53 عنوان است.
2. پیش از این کتاب، نویسنده مقالهای با عنوان «سعدیپژوهی در سدة چهارده هجری (بررسی انتقادی رویکردهای سدة چهارده به سعدی و آثار او)» در مجلة کتاب ماه ادبیات و فلسفه (ش 29 و 30، فروردین ماه 1379) منتشر کرده بود.
3.. Noormags.ir
4. SID.ir
5. Ensani.ir
6. Civilica.com
7. Magiran.com
8. از جمله در مقالة «تلقی عرفا و مشایخ صوفیه از فقر با تکیه بر کشفالمحجوب هجویری و انسان کامل عزیزالدین نسفی» (1391ش) از عبدالله نصرتی و فرشاد عربی، در قسمت نتیجهگیری، نویسندگان، بهجای اینکه به بیان نتیجة مقاله بپردازند، مخاطب را پند دادهاند!
9. مقالة «بررسی تحلیلی ساختار روایت در کشفالمحجوب هجویری بر اساس الگوی نشانهشناسی روایی گرماس» (1390ش) از ناهید دهقانی، از مقالههایی است که نویسنده چرایی این مقایسه را مشخص نکرده و خود اذعان داشته که بسیاری از حکایتهای صوفیانه را میتوان بر این اساس بررسی کرد. (رک: دهقانی، 1390: 9 و 31).
10. مقالهای تحت عنوان «آسیبشناسی قرآنی_روایی تأویلات کشفالمحجوب (با تأکید بر داستان آدم و حوا)» که در مجلة پژوهشهای قرآنی در ادبیات منتشر شده است، در پایگاه اینترنتی نورمگز دو بار و با دو تاریخ مختلف نمایه شده است: یک بار با تاریخ 1395ش و دیگر بار با تاریخ 1401ش.
11. پیشتر محسن شریفی صحی در سال 1393ش در مقالهای از این انتحال یاد کرده است. رک: «گزارشی از چگونگی چند سرقت ادبی دانشگاهی»، گزارش میراث، شمارة پنجم و ششم، آذر-اسفند 1393، صص 32-35.
12. برای اطلاع بیشتر رک: شیخالاسلامی و نظری (1388)، به ترتیب صفحات 10، 11، 20، 22 و سرامی و شریفی (1392)، به ترتیب صفحات 108، 109، 111، 116.
13. برای مقایسه رک: «بازتاب واقعة عاشورا در متون عرفانی فارسی (آثار سنایی و هجویری)»، مجتبی دماوندی، مجلة دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه سمنان، 1381، شمارة 2 و مجموعة مقالات همایش امام حسین (ع)، جلد 10، صص145-135.
