نوع مقاله : پژوهشی -نظری اصیل
عنوان مقاله English
نویسنده English
It is widely acknowledged that the growth and development of societies lead to the development of language; however, far less attention has been paid to the reverse relationship—namely, the impact of linguistic development on social progress and on the expansion and refinement of thought. One of the domains in which this reciprocal relationship becomes most visible is scientific language. Beyond clarity and the avoidance of value-laden expression, scientific language must be generative. An underdeveloped scientific language within a discipline can hinder or even obstruct thinking in that field, since thought requires adequate conceptual tools. Accordingly, academic disciplines actively intervene in the formation of their linguistic practices in order to foster the development of scientific language, thereby enabling the dynamism of conceptual and linguistic fields and, consequently, the expansion of thought within the discipline. By examining the characteristics of scientific language, this study addresses the challenges arising from the absence of a coherent conceptual field in the language of Iranian literary criticism. It argues that, in the absence of a discourse capable of identifying and articulating research needs, academic literary criticism in Iran either relies on a translational language that lacks generative capacity and fails to open new horizons for understanding Persian literature, or gravitates toward an ambiguous and laudatory mode of expression—resembling the language of traditional biographical anthologies—which ultimately constrains critical thinking and the production of knowledge in the field.
1. Introduction
This study addresses the question of the development of scientific language, focusing on the language of literary criticism in Iranian academic research. The central premise is that language is not merely an instrument for conveying thought, but an active force in shaping, expanding, and delimiting intellectual horizons. From this perspective, the scientific advancement of any discipline depends upon the dynamism and generative capacity of its scientific language. Although the quantitative expansion of higher education and scholarly production in Iran is evident, the qualitative dimension of scientific language in certain areas of the humanities—particularly literary criticism—faces fundamental challenges. This article examines the relationship between linguistic development and knowledge production and argues that the absence of a coherent conceptual field in the language of literary criticism has constrained theoretical innovation and analytical depth. The primary question guiding this research is whether the language of academic literary studies in Iran has attained a level of conceptual coherence, density, and terminological productivity that would justify describing it as “developed.”
2. Theoretical Framework
The theoretical framework of this study rests on three main pillars: theories of scientific language, the Humboldtian conception of language as a formative force of thought, and field theory in linguistics. Within the Humboldtian tradition, language is understood as a generative activity (energeia) that shapes the horizon of understanding and constructs a worldview; each historical language thus embodies a specific conceptual configuration. This perspective was later expanded in philosophical hermeneutics, where language is regarded as the horizon within which understanding becomes possible. In the humanities, this horizon manifests itself in the form of a specialized conceptual field—a structured network of concepts, distinctions, and theoretical relations that enables analysis and theory construction. Field theory further elaborates this idea by demonstrating that meaning is organized not through isolated lexical items, but through conceptual networks and linguistic blocks. From this standpoint, the development of scientific language depends on the vitality and internal coherence of these fields. Accordingly, the article proposes five criteria for assessing the development of scientific language: conceptual density, terminological productivity and redefinition, intersubjective communicability, level of analytical abstraction, and coherence of the conceptual field. The study also distinguishes between formal clarity and conceptual generativity, emphasizing that scientific language is defined not merely by syntactic transparency but by its capacity for conceptualization and theoretical architecture. In addition, dependency theory is employed to analyze the consequences of conceptual consumption within academic discourse.
3. Findings and Analysis
A historical examination indicates that Persian scientific language has encountered significant challenges during two major periods: first, in the transition from the classical translation tradition, and second, in its encounter with modern sciences in the era of the Dār al-Fonūn. In the contemporary period, although efforts have been made toward terminological coinage, language planning has largely prioritized lexical equivalence at a general level, rather than the conceptual architecture required in the humanities. Structurally, Persian also faces certain limitations in derivational productivity, particularly in relation to the restricted range of simplex verbs and the reliance on compound verbal constructions.
An analysis of academic literary criticism in Iran reveals the persistence of a biographical-encyclopedic (tadhkira-like) discourse characterized by evaluative and laudatory language. Many articles substitute genuine conceptualization with general description, impressionistic judgment, or thematic extraction. Even in studies that adopt contemporary theoretical frameworks, key terms are often reduced to a superficial layer of reference, and analyses remain confined to descriptive paraphrase. The absence of conceptual coherence and the inability to generate indigenous terminology have resulted in a predominantly consumptive engagement with translated theories rather than the production of original conceptual contributions. Consequently, low conceptual density, limited abstraction, and weak intersubjective articulation emerge as dominant features of this academic discourse. The core problem, therefore, is not merely a lack of formal clarity, but the absence of a coherent and dynamic conceptual field.
4. Conclusion
This study demonstrates that the development of scientific language cannot be assessed solely in terms of clarity or avoidance of ambiguity; rather, it depends upon conceptual productivity, the coherence of conceptual networks, and the capacity for theoretical generation. Despite the quantitative growth of research output, the language of academic literary criticism in Iran has not yet achieved a level of conceptual generativity sufficient to sustain independent theory production. The consequence is a form of academic dependency and ongoing conceptual consumption. Overcoming this condition requires deliberate disciplinary language planning, the strengthening of specialized terminological systems, and a shift from textual commentary toward conceptual production. The development of a coherent conceptual field in literary criticism is therefore not merely a linguistic concern, but a precondition for the expansion of thought and the production of knowledge in the discipline.
کلیدواژهها English
این موضوع که رشد و توسعۀ جوامع به توسعۀ زبان میانجامد مسئلۀ روشنی است، اما موضوعی که کمتر بدان توجه میشود تأثیرات توسعۀ زبانی بر وسیع و دقیقتر شدن تفکر است. ازجمله حوزههایی که این تأثیر و تأثر در آن بیشترین نمود را دارد زبان علمی است. زبان علمی علاوه بر صراحت و دوری از ارزشگذاری، زبانی مولد است و توسعهنیافتگی زبان در رشتههای علمی میتواند اندیشیدن را در آن حوزهها با دشواری مواجه کند، زیرا تفکر به ابزار مناسب نیاز دارد. بدینترتیب رشتههای دانشگاهی در دنیا تلاش میکنند با دخالت آگاهانه در مسیر زبان، به توسعۀ زبان علمی اهتمام ورزند که پویایی میدان مفهومی و میدان زبانی و درنتیجه وسعت تفکر را در آن رشتهها ممکن میسازد. این پژوهش با بررسی ویژگیهای زبان علمی، به چالشهای فقدان میدان مفهومی منسجم در زبان نقد ادبی ایران میپردازد. بر این اساس نقد ادبی آکادمیک در غیاب شکلگیری گفتمانی که به نیازسنجی موضوعات پژوهشی بپردازد؛ یا از زبانی ترجمهای بهره میبرد که مولد نیست و چشمانداز تازهای بر روی درک ادبیات ایران نمیگشاید یا به زبانی مبهم و ستایشآمیز ـ نزدیک به زبان تذکرهها ـ گرایش دارد که اندیشیدن و تولید علم را در این رشته با چالش مواجه کرده است.
واژههای کلیدی: توسعۀ زبانی، نقد ادبی، زبان علمی، زبان مولد، زبان و توسعه.
1.درآمد
زبان چه نقشی در توسعۀ جوامع دارد؟ تحولات جامعه تغییرات زبانی را نیز به همراه دارد، اما به همان نسبت توجه به نقش توسعۀ زبانی در پیشرفت فکری جامعه و بهویژه پویایی علمی حائز اهمیت است. این مقاله در نظر دارد به نقش کارآمدی یک زبان در توسعۀ علمی یک رشتۀ دانشگاهی و بهطور خاص رشتۀ ادبیات فارسی بپردازد.
پیشرفت جوامع، زبان را نیز توسعه میدهد، کلمات و ساختارهای جدید به زبان اضافه میکند، اندیشههای نو، اختراعات و اکتشافات و موقعیتهای جدید اجتماعی، زبان را نیز به حرکت وامیدارد و جامعه برای همراه شدن با این تغییرات یا دست به واژهسازی میزند یا واژگانی را قرض میگیرد و یا به کلمات قدیمی، کاربردهایی جدید میدهد تا بتواند خود را با تغییرات هماهنگ سازد. شتاب بیامان علم، تولید دهها هزار واژۀ علمی و فنی جدید را در زمینههای گوناگون هنری، فلسفی، سیاسی، اقتصادی و علوم طبیعی به همراه داشته است. زبان از این منظر باید آمادگی بالقوه و بالفعل را برای رویارویی با تحولات داشته باشد و سیاستگذاریها زبانی که از سوی متولیان این حوزه اتخاذ میشود در فرایند همگامی با تحولات نقش حیاتی دارد. اگر این همگامی صورت نگیرد میتواند در مسیر حرکت به سمت توسعه اختلال ایجاد کند.
زبان هم ابزار اندیشۀ آدمی، هم محتوا و هم صورت آن است (روبینز، 1387: 327). نیروی زایندۀ زبان از نیروی زایندۀ تفکر جدانشدنی است. اگرچه زبانها برخوردار از ویژگیهای همگانی هستند، اما هر زبانی یک جهان فکری و جهانبینی منحصر به خود را فراهم میسازد (Humboldt, 1971: 2).
این موضوع، سویۀ دیگری نیز دارد، واژهسازی و توسعۀ زبانی، خود به رشد اندیشه منجر میشود. هر اندازه شمار واژگانی که در یک حوزه وجود دارد افزایش یابد، شناخت مفاهیم جدید و تفکر را در آن حوزه دقیقتر و وسیعتر میکند؛ زیرا تفکر به ابزار مناسب نیاز دارد و آن ابزار، یک زبانِ توسعهیافته است. این موضوع بهویژه در زمینۀ «زبان علم» اهمیت بیشتری مییابد، زیرا پژوهشهای علمی پرچمدار حرکت در زمینۀ توسعه محسوب میشوند. زبان نهتنها شاخصی مهم برای تغییرات اجتماعی است، «بلکه یک علت مهم برای این فرایند است که زبانشناسی نیز بر این موضوع صحه میگذارد. هرچه زبان یک جامعه توسعهیافتهتر باشد، آن جامعه رشد بیشتری خواهد داشت، پس شاید بتوان ادعا کرد که بازسازی، نوسازی و رشد یک جامعه تابع سیاستگذاری زبانی آن میباشد» (فیاض، 1384: 101).
این مقاله در نظر دارد به این موضوع بپردازد که اولاً زبان علمی چیست و چه مؤلفههایی دارد؟ مسیر توسعۀ زبان علمی فارسی چگونه بوده و چه چالشهایی را پیش روی داشته و دارد؟ زبان پژوهشهای ادبی در ایران از گذشته تا امروز چه ویژگیهایی داشته است؟ و از آنجایی که پیشفرض مقالۀ حاضر این است که زبان پژوهشهای ادبی در ایران زبانی علمی و توسعهیافته نیست پرسش مهم این است که توسعهنیافتگی این زبان چه تأثیرات و لطماتی را در فرایند تولید و گسترش علم در پژوهشهای ادبی فارسی به همراه داشته است؟
برای بررسی این موضوع ابتدا به ماهیت زبان علم و ویژگیهای آن میپردازیم، سپس چالشهای زبان علمی در ایران و پیامدهای توسعهنیافتگی زبان علمی را تحلیل خواهیم کرد و پس از آن به بررسی زبان نقد ادبی در ایران بهعنوان یکی از رویکردهای پژوهشی در رشتۀ دانشگاهی ادبیات فارسی و ویژگیهای آن خواهیم پرداخت.
2.پیشینۀ پژوهش: تحلیل انتقادی کتاب زبان علم در پژوهشهای ادبی
بررسی پیشینۀ پژوهش در این جستار درحقیقت بخشی از مسئلۀ این پژوهش را روشن میسازد. کتاب زبان علم در پژوهشهای ادبی (ایرانزاده و همکاران، 1401) از معدود پژوهشهایی است که موضوع زبان علم را در پژوهشهای آکادمیک رشتۀ ادبیات موردتوجه قرار داده است. در این کتاب، برخی آثار پژوهشی که موفق به دریافت جایزۀ کتاب سال شدهاند بررسی شده است؛ ازجمله شناختی تازه از سعدی (مؤید شیرازی، 1362)، رمز و داستانهای رمزی (پورنامداریان، 1368)، سرّ نی (زرینکوب، 1378)، حافظنامه (خرمشاهی، 1380) و از این باغ شرقی (سلاجقه، 1385).
مبانی نظری این کتاب، نقشهای زبانی از دیدگاه یاکوبسن بوده است. یاکوبسن از میان نقشهای زبانی (نقش عاطفی، ترغیبی، همدلی، فرازبانی و ادبی)، «نقش ارجاعی» را که در آن جهتگیری زبان به سمت موضوع است و پیامها قابلیت صدق و کذب دارند نقشی میداند که در زبان علمی کاربرد مییابد. نویسندگان این کتاب معتقدند که بر این اساس زبان علمی باید کاملاً روشن و بدون استفاده از واژههای چندمعنا و همچنین زبانی قابلسنجش باشد (ایرانزاده و همکاران، 1401: 28).
نویسندگان بر همین مبنا معیارهایی را با عنوان «ایرادهایی در کاربست زبان علم» در پژوهشهای ادبی درنظر گرفتهاند؛ «اِشکالاتی» همچون: کاربرد کنایه، کهنگرایی، واژههای مبهم، پرسش بلاغی، تشبیه، استعاره، تضمین، حشو، داوری ارزشی، کاربردهای محاورهای و عامیانه و قاعدهکاهی کاربردی. بدینمعنا که زبان علمی باید کاملاً روشن و بدون استفاده از واژههای چندمعنا باشد. درنتیجه نویسندگان، هرگونه ویژگی را که زبان را به سمت نوعی متن «ادبی» میبرد، مانند بهکار بردن تشبیه و استعاره و ... ایراد دانسته و بهعنوان اِشکال زبان علمی در این پژوهشها تحلیل و تفسیر شده است.
برای مثال این کتاب آوردن فعل «آرد» به جای «آورد» را در قالب «کهنگرایی» نقد میکند: «شاه نعمت الله ولی ... بی آنکه نامی از گویندۀ آن به میان آرد ... » (ایرانزاده و همکاران، 1401: 69 ) و یا کاربرد «استعاره» در عبارتی مانند: «غزلهای عاشقانه دربارۀ عشق زمینی و معشوق زمینی رنگ غرلهای عرفانی بگیرد» (پورنامدارایان، به نقل از ایرانزاده و همکاران، 1401: 74) و یا عباراتی مانند «سکر و استغراق»، «هوشیاری و آگاهی»، «رموز اشعار گشوده شده است و معنی آن روشن شده است» را بهعنوان «حشو» یا کنایههایی همچون «تجدید عهد با قیل و قال اهل مدرسه» یا «از تأثیر آن راه صد ساله را یکشبه میپوید» (همان: 84) را در قالب ایراد و اشکالات و «نارساییهای زبان علمی» در این آثار بررسی کرده است.
چند مسئلۀ مهم در این پژوهش مغفول مانده است: اول اینکه آیا کتابهایی که در این اثر نقد شدهاند کتابهایی صرفاً علمی و پژوهشی هستند که بخواهیم انتظار «زبان علمی و روشن و به دور از زبان ادبی» از آنها داشته باشیم؟ یا این کتابها با نیمنگاهی به مخاطبان عام و تلاش برای آشنایی آنها با مفاهیم کلان ادبی نگاشته شدهاند؟ آیا بهکار بردن کنایه، تشبیه و ... در کتابی چندصد صفحهای که پیرامون سعدی یا مولوی نوشته میشود اجتنابناپذیر نیست؟ و یا باید آن را «ایراد زبان علمی» در این آثار دانست؟ بهنظر میرسد انتظار چنین زبان علمی و روشنی را از یک «مقالۀ علمی ـ پژوهشی» میتوان داشت و نه از آثاری پژوهشی که مخاطبان عام را نیز درنظر داشتهاند. آنچه از «زبان علمی» در این آثار میتوان انتظار داشت (آنگونه که در پژوهش حاضر مورد بحث قرار خواهد گرفت) واژهسازی و اضافه کردن اصطلاحات و مفهومسازی در حوزههای ادبی است و نه تعریفی کاملاً پوزیتیویستی از زبان علم.
موضوع قابل تأمل ـ که در کتاب زبان علم در پژوهشهای ادبی بدان اشاره نشده ـ این است که پژوهشهای ادبی، اغلب دقیقاً جایی که باید واژهسازی یا مفهومسازی انجام دهند، کلمات مبهم یا تعبیرات ارزشگذارانه بهکار میبرند. در این آثار، در جایی که نویسنده خلأ مفهوم، اصطلاح و واژه را احساس میکند به گونهای مغالطهآمیز از کلمات مبهم برای گریز از این رویکرد استفاده میکند.
بهنظر میرسد این کتاب، اولویتهای زبان علمی برای پژوهشهای ادبی را درنظر نگرفته است. زبان علمی تنها به معنای عاری بودن از تشبیه، کنایه و استعاره نیست، بدون درنظر گرفتن اولویتهای زبان علمی در پژوهشهای ادبی نمیتوان با معیارهایی همچون تشبیه، استعاره و ... زبان علمی آثاری را که نیمنگاهی نیز به مخاطبان عام دارند در قالب «اشکالات و نارساییهای زبانی» بررسی کرد. کتاب The Critical Iimagination (Grant, 2013) به بررسی این موضوع میپردازد که چگونه «تخیل» در نقد هنر و ادبیات نقش دارد. تخیلی که «بیپایه، سطحی یا غیرمنطقی» نیست و میتواند دقیق و معنادار باشد نه صرفاً فانتزی یا داستانسرایی صرف و تا جایی که به شفافیت، استدلالپذیری و دقت علمی ضربه نزند و یا مقالۀ «Imagination in Critical Theory: Utopia, Ideology, Aesthetics» (Gante, 2025) که استدلال میکند تخیل در دورههای مختلف چه نقشی در نقد ادبی ایفا کرده و بیان میکند که تخیل در نقد ادبی لازم است، اما باید با آگاهی انتقادی همراه باشد تا به دام ایدئولوژی گرفتار نشود.
در سالهای اخیر، پژوهشهای دیگری نیز بر روی «زبان علم» در ایران انجام شده است که همگی بر موضوعاتی مانند «شفافیت» و صراحت زبان پژوهشها تأکید و بیشتر بر توصیف این زبان متمرکز بودهاند، مانند مقالۀ «شناسایی ویژگیهای نحوی زبان ارتباط علمی در آثار علمی فارسی» که «ویژگیهای مشترک و جهانی زبان علم را به فاکتورهای صوری و ملموس و فاکتورهای غیرصوری و تجریدی» تقسیم میکند. از جملۀ فاکتورهای صوری که در این مقاله بررسی شدهاست میتوان به «به کاربردن الفاظ و سبک فخیم و وزین و استفاده از کلمات و اصطلاحات تخصصی در زبان حرفهای، استفاده از ساخت مجهول و فاعل نقشباخته و جملات بدون شخص و استفادۀ فراوان از جملات ساده و کاربرد محدود حذف و افتادگی نحوی» اشاره کرد. تفاوت پژوهش حاضر با این مقالات درمورد توجه قرار دادن «زایایی» زبان علمی و تأثیر آن بر تولیدات علمی است.
3.زبان علمی چیست و چه مؤلفههایی دارد
شفافیت و صراحت ازجمله ویژگیهای بارز زبان علمی است. زبان علم نقشی بیش از همه اخباری و شناختشناسانه دارد. مقتضای چنین نقشی، گذشته از صحت دستوری زبان، آن است که این نوع زبان تا آنجا که میسر است ساده و سرراست و بیپیرایه و روشن بماند تا در نزدیکترین فاصله با مصداق خود قرار گیرد (حقشناس، 1372: 10). زبان علم نیازمند وضوح و اختصار1 است. باید ساختارهای دستوری مناسب داشته باشد و از جملات طولانی و پیچیده بپرهیزد. سبک زبان نوشتار علمی باید رسمی باشد و تلاش شود در آن جملات «مؤثر» طراحی شود. پیچیدگی، اطلاعاتی که قرار است منتقل شود را مخدوش و حتی تحریف میکند (Muir, 1983).
شفافیت و صراحت زبان علمی موضوع تازهای نیست و عموماً بر این ویژگی تأکید میشود، اما چرا زبان علمی باید شفاف باشد؟ صراحت زبان علمی به پویایی دانش کمک و ارتباطات درون و برون علمی را تسهیل میکند. زبان علمی واضح و دقیق، محققان را قادر میسازد تا یافتهها را بهطور مؤثر به اشتراک بگذارند و تعاملات در حوزۀ موضوعات علمی را تقویت میکند.
صراحت زبان علمی همچنین با تفکر انتقادی در آن حوزۀ دانش مرتبط است. استفاده از بیان مبهم، امکان گفتوگو را با اختلال مواجه میکند. همچنین شفافیت زبان علمی، تکرارپذیری را که یکی از ویژگیهای علم است ممکن میسازد، توصیف دقیق روشها و نتایج، از مطالعات پیشینی پشتیبانی میکند رویکردی که برای اعتبارسنجی2 یافتههای تحقیق بسیار مهم هستند.
شفافیت زبان علمی همچنین گفتوگوی میانرشتهای را ترویج میکند و به محققان زمینههای مختلف این امکان را میدهد که یافتههای علمی را درک و با یکدیگر ادغام کنند. صراحت زبان علمی همچنین از ساخت دانش3 پشتیبانی میکند. مستندات واضح تحقیقات به ماهیت تجمعی علم4 کمک میکند، جاییکه یافتههای جدید براساس پژوهشهای پیشین ساخته میشوند (Freese, 1972: 472-474).
موضوعی که به اندازۀ ویژگی شفافیت و حتی بیشتر از آن در زمینۀ زبان علم اهمیت دارد، اما در ایران کمتر بر آن تأکید میشود این است که زبان علمی، علاوه بر صریح و قابل سنجش بودن، باید مولد نیز باشد. زبان علم «ماهیت و ساختمانی همساز با دانش دارد و با علم و در علم تکوین مییابد» (آشوری، 1364: 11). زبان، صرفاً وسیلۀ انتقال علم نیست، بلکه گاهی خودِ تفکر و اندیشه است و عدم توجه به این موضوع مانعی بر سر راه زایایی فرهنگ و رشد علم خواهد بود (منصوری، 1374: 13).
واژهسازی خود ابعاد و سازوکارهای مختلفی دارد ازجمله
· ساخت واژه5: ایجاد اصطلاحات و عبارات کاملاً جدید برای توصیف دقیق مباحث علمی پیچیده.
· مفهومسازی6: زبان علمی با ارائۀ چارچوب برای درک نظریهها به مفهومسازی ایدهها کمک میکند.
· تفسیر مجدد7 از کلمات موجود.
· ایجاد کلمات جدید از انبار واژگان بومی.
· قرض گرفتن کلمات از زبانهای خارجی.
· گرتهبرداری.8
· عبارتپردازی.9
· ایجاد کلمات جدید از انبار کلمات غیربومی و.... (Begona Montero - Fleta, 2011).
زبان علم در هر رشتهای همواره در حال ساختوساز و معماریِ مفهومی است. جایگاه این تکوین و مفهومسازی بیش از همۀ مقالات علمی و پژوهشهای تخصصی است. این موضوع همچنین از منظر میدان زبانی9 نیز اهمیت مییابد. میدان زبانی به مجموعهای از واژگان گفته میشود که از نظر معنایی به هم مرتبط و معانیشان به هم وابسته است و در کنار یکدیگر ساخت مفهومی دامنۀ مشخصی از واقعیت را شکل میدهند (Geeraerts , 2010: 52). زبان از طریق این میدان بر اعضای جامعۀ گفتار تأثیر میگذارد و درک ما از جهان منحصراً توسط این زمینهها تعیین میشود. این میدانها مفاهیم مختلف را ترکیب میکنند، به برخی مفاهیم نقشی مرکزی میدهند و حدود همدیگر را به کمک مفاهیم تقابلی در یک میدان معنایی تعیین میکنند.
3ـ3. میدان مفهومی، میدان زبانی
براساس سنت هومبولتی، زبان نه ابزاری منفعل برای بیان اندیشه، بلکه فعالیتی زاینده است که خود در شکلگیری و تحدید افق فهم نقش ایفا میکند؛ از این منظر، هر زبان تاریخی حامل نوعی جهانبینی یا صورتبندی مفهومی خاص است که امکانهای اندیشیدن را سامان میدهد (موسوی و همکاران، 1404: 399 ـ 401). این تلقی بعدها در هرمنوتیک فلسفی نیز بسط یافت؛ چنانکه گادامر، زبان را افق مشترک تحقق فهم میداند که در درون آن تجربه و تفسیر شکل میگیرد (گراوند، 1393: 163) .اگر این مبنا را به قلمرو علوم انسانی تعمیم دهیم، زبان علمی هر حوزه را میتوان بهمنزلۀ «میدان مفهومی تخصصی» درنظر گرفت که شبکهای نسبتاً منسجم از مفاهیم، تمایزها و روابط نظری را فراهم میکند. درنتیجه، هرجا این میدان مفهومی انسجام نیابد یا ظرفیت تولید و بازآرایی مفاهیم در آن تضعیف شود، توان نظریهپردازی نیز محدود میگردد. بر این اساس، میتوان مدعی شد که یکی از مسائل بنیادین نقد ادبی معاصر ایران نه صرفاً کمبود نظریه، بلکه فقدان یک میدان مفهومی منسجم در زبان علمی آن است؛ وضعیتی که به توسعهنیافتگی ساختار مفهومی و درنهایت به اختلال در تولید دانش منجر میشود.
با پذیرش این مبنا که زبان شرط امکان صورتبندی مفهومی است، پرسش بعدی آن است که این افق مفهومی در سطح گفتمان چگونه سازمان مییابد؛ نظریۀ میدان زبانی تلاشی برای پاسخ به همین پرسش است. نظریۀ میدان زبانی بر نقش فعال زبان در روند شناخت تأکید دارد با این تفاوت که نقش اصلی را از آنِ کلمات مفرد و مستقل نمیداند، بلکه بیان میکند که مجموعههایی با نام بلوکهای زبانی یا حوزههای مفهومی بارِ فعال تأثیر بر دیدگاههای انسانی را به دوش میکشند (منصوری، 1374: 16). وایسگربر10 که توسعهدهندۀ مفهوم میدان زبانی است زبان را بهعنوان شکل اجتماعی دانش11 و شکلدهندۀ ماهیت تفکر در جهان درنظر میگیرد (Ohman, 1953: 130).
از خلال این بلوکهای مفهومی و این میدان زبانی و در بستر این مفاهیم درهمتنیده است که تولید دانش ممکن میشود و هرچه این شبکه قویتر و غنیتر باشد، وسعت دید پژوهشگر را گسترش میدهد و تولید مفاهیم پیچیده و یا توضیح مسائل عمیق در قالب گزارههای علمی را امکانپذیر میکند. برای مثال در حوزۀ پژوهش ادبی، مفاهیمی مانند روایت، راوی، نویسندۀ ضمنی، خوانندۀ ضمنی، راوی غیرقابل اعتماد، روایتهای موازی، جریان سیال ذهن، کانونیسازی، چندصدایی، راوی متناوب، فاصلۀ روایی، سطوح روایی و ... بلوکهای زبانی یا حوزههای مفهومی یک میدان معنایی در حوزۀ روایتشناسی و داستان بهشمار میروند. ساخت و یا ورود و ترجمۀ این عناصر به حوزۀ نقد ادبی یک جامعه اساساً اندیشیدن در حوزههای پیچیدۀ روایی را ممکن میسازد و میتواند خود زمینهساز خلق مفاهیم پیچیدۀ دیگر نیز باشد. همچنین عدم برخورداری از این شبکۀ معنایی و اصطلاحی (همانگونه که در ادامه بررسی خواهد شد) میتواند اساساً اندیشیدن در این حوزه را با اختلال مواجه کند. بنابراین زبان علم تنها زبانی صریح و قابل سنجش و عاری از ابهام نیست، بلکه دو رکن مهم دیگر را نیز شامل میشود، واژهسازی در هجوم بیامان رشد علمی و حفظ پویایی از طریق مفهومسازی و درنتیجه گسترش میدان زبانی.
درمجموع با توجه به مطالب بیانشده در این بخش میتوان شاخصهای ذیل را برای «توسعهیافتگی زبان علمی» درنظر گرفت:
الف. چگالی مفهومی
نسبت مفاهیم نظری به حجم کل متن. واژگان نه صرفا توصیفی یا ارزشگذارانه بلکه مفاهیمی تحلیلی دارند. زبان علمی باید ابزار تحلیل تولید کند و از گرایش صرف به سمت ذوق و توصیف فاصله بگیرد.
ب. توان تولید اصطلاحات و مفاهیم جدید
توانایی یک میدان علمی در ساختن، بازتعریف و یا بومیسازی مفاهیم. زبان علمی در یک رشته نمیتواند تنها مصرفکنندۀ مفاهیم ترجمهای باشد، بلکه میتواند با ساخت مفاهیم تازه، با تعریف خلاق مفاهیم وارداتی و پیشنهاد اصطلاحات جدید مرزهای نظری آن رشته را گسترش دهد.
ج. قابلیت بیناذهنیسازی12
همانگونه که بیان شد، گزارههای پژوهش علمی باید امکان نقد، بازتولید و توسعه توسط دیگران را داشته باشد.
د. سطح انتزاع تحلیلی
متن پژوهش از توصیف فراتر رود و با بهرهگیری از مفهوم، الگو یا مدلهای قابل تعمیم، به تحلیل بپردازد.
ه. انسجام میدان مفهومی
وجود یک دستگاه مفهومی و شبکهای منسجم از مفاهیم که با یکدیگر ارتباط نظاممند دارند.
4.زبان علمی در ایران و چالشهای آن
زبان فارسی تا پیش از پدید آمدن دانشگاه در ایران یعنی در حدود یک سدۀ پیش، هرچند در دورههایی از تاریخ، «گهوارۀ علم» بوده، اما کمتر بسترِ نگارش آثار علمی بوده است. تجربۀ زبان فارسی را در علم از نظر شیوۀ نگارش و بهویژه از لحاظ اصطلاحشناسی، میتوان در دو دورۀ تاریخی متفاوت بررسی کرد. نهضت ترجمه در اواخر عصر ساسانی، بهویژه در مراکزی چون جندیشاپور، با انتقال متون علمی از زبانهای یونانی، سریانی و هندی، زمینههای اولیۀ آشنایی با مفاهیم علمی و اصطلاحات تخصصی را فراهم کرد. این روند در دورۀ تمدن اسلامی ادامه یافت و با ترجمۀ گستردۀ آثار علمی به زبان عربی، شبکهای از مفاهیم و واژگان علمی شکل گرفت که بعدها در فرایند تولید زبان علمی فارسی در قرون بعدی، ازجمله قرن چهارم هجری، نقش واسطه و زمینهساز ایفا کرد (Gutas, 1998). از سدۀ چهارم تا پایان سدۀ هفتم هجری که هرچند اکثر آثار علمی توسط فارسیزبانانی نوشته میشد که علوم و فلسفه را به زبان عربی گسترش میدادند، اما در کنار آن نگارش برخی آثار علمی و فنی به زبان فارسی نیز جریان داشت (صادقی، 1372: 74). برای مثال ابوریحان بیرونی با نگارش کتاب التفهیم لاوائل صناعه التنجیم با ساختن چندصد واژه و ترکیب فارسی، راه را برای بیان مقاصد علمی در هندسه و حساب و جبر و جغرافیا و نجوم هموار ساخت.
دورۀ دوم از اوایل سدۀ چهاردهم و آغاز آشنایی ایرانیان با علوم جدید شکل میگیرد. این دوران با انفجار علوم و فنون در غرب و برخورد ایران با این علوم بهواسطۀ دارالفنون همراه است. ویژگی این دوران که آن را دوران «بهت» (منصوری، 1388) نیز نامیدهاند عبارت است از سردرگمی فارسیزبانان در مواجهه با هجوم واژههای بیگانه. در این دوره با وجود نگارش تعداد اندکی کتاب علمی به زبان فارسی، استفاده از اصطلاحات اداری و نظامی فرنگی رایج میشود. در این دوران «نیاز سریع آموختن و آموزاندن و پیشرفت شتابندۀ علم نیز فرصت کافی برای بازسازی زبان نمیداد» (صادقی، 1372: 125).
در سالهای پس از آن تلاش برای معادلسازی و ایجاد واژههای علمی جدید، شتاب بیشتری مییابد و بهتدریج «نهضتهای هویتیابی» و تلاش برای کم کردن سیطرۀ زبان غرب بر زبان علمی فارسی شکل میگیرد. اما بهطور کلی باید گفت در ایران اغلب کوششها در مسیر واژهسازی، در راه حذف و یا تغییر واژگان غربی است که در زندگی روزمره کاربرد مییابند و گسترش زبان در حوزههای دیگر ازجمله غنای زبان علمی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. چنین دغدغهمندی در میان پژوهشگران رشتههای دانشگاهی – حتی رشتۀ زبان و ادبیات فارسی که به زبان تسلط بیشتری دارند ـ کمتر دیده میشود. بخشی از چالشهای توسعۀ زبانی در ایران متوجه سیاستگذاریهای زبانی و بخشی نیز بهدلیل ویژگیهای بالقوۀ زبان فارسی است که در ادامه به تحلیل این دو جنبه خواهیم پرداخت.
4ـ1. چالشهای مرتبط با ماهیت زبان فارسی: فرایندهای واژهسازی و مسئلۀ افعال بسیط
همانگونه که پیشتر اشاره شد پویایی زبان علمی از راههای مختلفی ازجمله واژهسازی، اصطلاحسازی، مفهومسازی و همگامی زبان با حرکت دانش امکانپذیر است. یکی از مسائل مهم در این مسیر این است که زبان، باید قابلیت تولید واژگان جدید را داشته باشد؛ اما بهنظر میرسد زبان فارسی در این راه با چالشهایی روبهروست.
در زبان فارسی، واژهسازی چه در حوزۀ فعل و چه در غیرفعل، از دو راه اشتقاق و ترکیب صورت میگیرد (سمیعیگیلانی، 1379: 13 ـ 16). در فارسی فقط فعلهای ساده یا بسیط هستند که زایایی دارند؛ یعنی میتوان از آنها مشتق بهدست آورد. برای مثال از فعل بسیطی مانند «نمودن» میتوان مشتقهای فراوانی (نما، نمود، نمودار، نمایان، نمایش، نماینده، نماد، نمادین و نمایندگی) ایجاد کرد که این اشتقاق، با پیشرفتهای روز نیز همگام میگردد؛ واژگانی مانند نمایه، نمایشگاه، و حتی کلمات مرکبی مانند نماوا (نما+آوا)، نماهنگ و ... همگی کلماتی هستند که بهدلیل بسیط بودن این واژه امکان تولید یافتهاند.
زبان فارسی به ساختن فعلهای مرکب گرایش دارد و فعل بسیط جدید نمیسازد، یعنی نمیتوان بهطور عادی از اسم یا صفت، فعل ساخت، زیرا ساخت مصدر در اسم، مصدر جعلی نامیده میشود و مطلوب اهل زبان بهشمار نمیرود (از نامگذاری آن به «جعلی» نیز میتوان این عدم اقبال را دریافت). دستگاه گردانندۀ زبان یعنی فعل در زبان فارسی «فلج شده است. ما به جای بیشترِ فعلهای بسیط و صرفشدنیِ فارسی فعلهای ترکیبی بهکار میبریم که نهتنها صرف آنها دشوار است، بلکه مشتقسازی از آنها و ساختن انواع ترکیبهای لازم از آنها ناشدنی است» (آشوری، 1372: 33). شمار فعلهای سادهای که زایایی دارند و از گذشته به ما رسیدهاند بسیار اندک است. از این شمار اندک نیز بسیاری در حال ازبینرفتن و متروک شدن هستند و جای خود را به فعلهای مرکب میدهند. یکی از ویژگیهای مصدر مرکب در زبان علمی این است که ماهیت پیراگویی13 دارد که شاید بتوان آن را به اطناب تعبیر کرد. همکردها در سیستم ارتباطی زبان نوعی عامل مزاحم14 بهشمار میآیند (حیدری ملایری، 1393: 47). در فارسی در حدود 200 فعل ساده وجود دارد، درحالیکه این تعداد در زبان فرانسه به 4160 و در انگلیسی حدود 23000 فعل ساده میرسد که امکان ساخت مشتق از آنها وجود دارد (ر.ک. خانلری، 1369: 2/ 118؛ صادقی، 1380: 148؛ باطنی، 1371: 50).
زبان فارسی در وضع کنونی، برای برآوردن نیازهای روزمرۀ مردم با مشکلی مواجه نمیشود، ولی برای واژهسازی علمی از زایایی لازم برخوردار نیست، مگر اینکه برای کاستیهای آن چارهای اندیشیده شود (باطنی، 1372: 224 ـ 225). زبان فارسی در راه ایجاد زبان علمی به برنامهریزیهای کلان نیاز دارد. در برنامهریزی زبانی، آگاهانه در مسیر زبان دخالت میکنند، برخی از روندها را تند و بعضی دیگر را کند میکنند تا برآیند آن متناسب با نیاز جامعه باشد (همان: 231). در ایران، فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی بخشی از فعالیتهای خود را به ایجاد واژگان جدید اختصاص داده است، اما آیا این فعالیتها بر اولویتهای واژهسازی در ایران منطبق است؟ آیا اولویت واژهسازی در ایران جایگزینی نام اختراعاتی مانند کامپیوتر و فکس با معادل فارسی است و یا توجه به ماهیت ساخت فعلهای زایای جدید، شناخت و گسترش قابلیتهای زبان فارسی در راه توسعه و سیاستگذاریهای کلان در مسیر واژهسازی در علوم و ... بر معادلسازی اختراعات اولویت دارد؟
4ـ2. چالشهای مرتبط با سیاستهای زبانی و آکادمیک: ضرورت ایجاد زبانشناسی علمی در هر رشتۀ دانشگاهی
در هر زبان نه با یک گونۀ کاربردی تنها برای مطلق علم، بلکه با گونههای کاربردی مختلف برای علوم مختلف سروکار داریم. هر رشتۀ علمی، گفتمان زبان علمی ویژۀ خود را داراست. اگر تا پیش از این و در رویکرد پوزیتیویستی به دانش، زبان علم فاقد موقعیت درنظر گرفته میشد امروزه میدانیم که زبان علم در هر رشتهای با توجه به بافت و کارگزاران آن علم ساخته میشود. هر گونۀ زبانی «تابعی است از سه عامل موضوع15 کارگزاران ارتباط16 و کانال ارتباطی یا شیوۀ بیان17. اندرکنش این سه عامل گونههای مختلف زبانی یا بافتارهای ویژۀ محتوایی و صوری را بهوجود میآورد» (یارمحمدی، 1372: 18). تنوع نظریهها دربارۀ موضوع مشخص به همگونی و وحدت منتج میشود و این امر سبب اختصاصی شدن هرچه بیشتر زبان علم نیز میگردد (علیشاه، روستایار، 1372: 68). تنها در رشتۀ شیمی هر ساله در حدود 250 هزار واژۀ جدید مورد استفاده قرار میگیرد و امروزه تعداد مفاهیم علمی حدود 30 میلیون برآورد میشود.
ایجاد زبان بومی در رشتههای مختلف علمی یکی از مهمترین ارکان توسعۀ جامع و پایدار است، بنابراین برنامهریزی و سیاستگذاری زبانی در این مورد نیز بایستی بهطور جدی موردتوجه قرار گیرد (فیاض، 1384: 103). در کشورهای دیگر در قالب رشتۀ واژهشناسی، کار معیارسازی واژگان تخصصی را به زبان بومی آغاز کرده و نیز هماهنگسازی آنها را با معادلهای بیگانه انجام دادهاند (رفیعی و صحرایی، 1392: 172).
اصطلاحشناسی چنان که تاکنون پنداشته میشد تنها یک کنش علمی جنبی یا یک کار گروهی میان زبانشناسان، ادیبان و مترجمان و یا یک کار فرهنگستانی و دولتی نیست، بلکه خود یک دانش جدا و رشتهای گسترده و بنیادی است که میتوان به آن نام «زبانشناسی دانش»18 را داد. ساخت و توسعۀ زبان علمی در هر رشته توسط متخصصان همان علم امکانپذیر است و مهم در این موضوع، آن است که ضرورت توسعۀ زبان علمی در رشتههای مختلف احساس شود.
4ـ3. پیامدهای توسعهنیافتگی زبان علمی: توسعۀ زبان علمی، مصرفکنندگی، وابستگی آکادمیک
ساخت اصطلاح و مفهومسازی با ایجاد و تولید علم ارتباط مستقیم دارد. جامعۀ دانشگاهی که دغدغۀ تولید علم ندارد ترجمۀ اصطلاحات و استفادۀ بیچونوچرا از نظریههای وارداتی را سرلوحۀ فرایند تولید علم میسازد. برای مثال در رشتۀ ادبیات، ایجاد اصطلاح و واژهسازی از تفکر، گفتوگو، و تحلیل متون و کشف روابط منطقی و علّی و معلولی بهدستمیآید. چنین رویکردی در درازمدت به تولید علم نیز منجر میشود؛ واژهها، مفاهیم و مفاهیم، نظریهها را میسازند.
اگر یک رشتۀ دانشگاهی نتواند اصطلاحات و مفاهیم جدید برای تبیین مسائل علمی تولید کند، همواره مصرفکنندۀ نظریههای علمی غربی خواهد بود. این موضوع در نظریۀ وابستگی آکادمیک موردتوجه قرار گرفته است. نظریۀ وابستگی آکادمیک وابستگیِ رشد و توسعه در علوم انسانی را به کشورهای غربی بررسی میکند. شرایطی که براساس آن پژوهشگر یک کشور، تنها دریافتکنندۀ منفعل نظریهها و ایدههای قدرتهای علوم انسانی است (Alatas, 2003: 604). این نظریه شش بُعد را برای وابستگی آکادمیک درنظر میگیرد ازجمله وابستگی در ایدهها و نظریهها؛ وابستگی در ابزارهای انتقال ایدهها (کتابها، نشریات علمی و...)، وابستگی در تکنولوژی آموزشی شامل بنیادها و نهادهای آموزشی و ... (Alatas, 2000: 84).
اگر بر رشتۀ زبان و ادبیات فارسی متمرکز شویم ایران در این زمینه بیش از هر کشور غربی دیگری دارای سابقۀ تولیدات ادبی است، اما در صد سالی که رشتۀ ادبیات دانشگاهی در ایران تأسیس شده کمتر مفهومسازی و اصطلاحسازی بر مبنای تحلیل ادبیات فارسی تولید شده و حتی یک نظریه براساس این ادبیات هزارساله ارائه نشده است.
نقد ادبی، ابتدا بدون اصطلاحاتش، و سپس بهتدریج از دهۀ 1370 با ترجمۀ مستقیم اصطلاحات وارد ایران شد و اتکای تام به این واژههای تخصصی و پرهیز از مفهومسازی براساس پیشینۀ ادبیات ایران، قوۀ تصریف در زبان و ساختن اصطلاحات، مفاهیم و نظریههای ادبی را از پژوهشگران ادبی سلب کرد. ضمن اینکه نهاد دانشگاه نیز هیچگاه بر ضرورت ایجاد چنین رویکردی تأکید نکرده است.
در زمینۀ این موضوع، تألیف کتابهای علمی در کنار ترجمه، اهمیت مییابد. ترجمۀ کتابها بهدلیل وارد کردن شیوهها و اندیشههای جدید بسیار حائز اهمیت است، اما به همان میزان، تألیف کتاب نیز میتواند ضروری باشد، زیرا باعث ورزیدگی زبان علمی میشود. «متأسفانه کشوری که از لحاظ مواد اولیۀ عمدۀ تولید صنعتی مصرفکننده باشد از نظر مواد اولیۀ فکری هم مصرفکننده میشود. نگارش کتابهای فنی یکی از راههای عمدۀ زبانورزی فنی فارسی است» (بهرامیاقدم، 1372: 266). البته مسلماً تألیفی اهمیت مییابد که دغدغۀ کاربست شیوههای جدید علمی و مفهومسازی و اصطلاحسازی داشته باشد و به آسودهگزینی و تکرار دانستههای پیشین بسنده نکند.
5. زبان علمی در رشتۀ زبان و ادبیات فارسی: زبان نقد ادبی
مسئلۀ توسعۀ زبان نقد ادبی – بهعنوان یکی از زمینههای پژوهشی در رشتۀ زبان و ادبیات فارسی ـ از دو جنبه اهمیت دارد. یکی «ترجمۀ» مفاهیم و ورود واژگان جدید و دیگری مفهومسازی و اصطلاحسازی. در بحث ترجمه، موضوع قابلتوجه، عدم توجه به زبان انگلیسی در رشتۀ زبان و ادبیات فارسی است. بهدلیل اینکه زبان انگلیسی در این رشته جایگاه درخوری ندارد، نظریهها و مفاهیمی که از طریق ترجمه وارد این رشته میشوند اغلب به انتخاب مترجمان رشتههای دیگر صورت میگیرد، درحالی که این رشته، نیاز به متخصصانی دارد که با توجه به نیازهای ادبی آکادمیک به ترجمه بپردازند. رشتۀ زبان و ادبیات فارسی بهطور رسمی برنامهای برای آشنایی با جدیدترین پژوهشها در حوزۀ ادبیات ندارد و سمتوسوی مباحث ادبی را ترجمههای تصادفی تشکیل میدهد. اگر در حوزهای کتاب یا مقالهای ترجمه شود، پژوهشهای ادبی بدان سمتوسو میروند و حوزههای بسیاری که مترجمان به سراغ آنها نرفته باشند وارد ادبیات دانشگاهی ایران نخواهند شد و در این زمینه نیازسنجی برای ورود مباحث ادبی جدید صورت نمیگیرد.
این مسئلۀ مهمی است که میتواند موضوع پژوهش مستقلی قرار گیرد و در جستار حاضر تنها بر بحث مفهومسازی از خلال تحلیل آثار ادبی توجه شده است. در ادامه به ویژگیهای زبان علم در پژوهشهای نقد ادبی دانشگاهی در ایران خواهیم پرداخت:
5ـ1.تداوم گفتمان زبان تذکرهها در اوایل شکلگیری نقد آکادمیک
زبان نقد ادبی در ایران ـ به عنوان زبان یکی از مهمترین رویکردهای پژوهشی رشتۀ ادبیات ـ متأثر از زبان تذکرههای ادبی است. تذکرههای قرون گذشته را میتوان از جملۀ محدود منابعی دانست که در آن دربارۀ آثار ادبی اظهارنظری میشده است که هرچند ویژگی نقد ادبی را دارا نبوده، اما جالب اینجاست که زبان مورد استفاده در این تذکرهها تا امروز در نقد ادبی ایران کاربرد دارد. در این آثار، تذکرهنویس به شرح حال و آثار یک شاعر میپرداخته و در این بین، نظر خود را نیز به شکل کلی دربارۀ برخی آثار بیان میداشته و آثار را با صفاتی ارزشگذارانه همچون «متانت طبع»، «خیالاتِ تازه»، «طبعی خوش»، «لطیف طبع»، «ذهن مستقیم» و «دقتِ طبع»، «حلاوت زبان»، «آن»، «مرتبۀ عالی و درجۀ وافی»، «طور شاعری و ملاحتی وافی» وصف میکرده است (ر.ک. کیانی، پیروز، 1401: 72ـ82). توصیفات تذکرهنویسان، واجدِ ماهیتی استدلالی و یا حتی انتقادی نیست. نوعی تعارف و توصیف مبهم و کلی درباب شاعران است و هدف تذکرهها نیز نقد استدلالی اشعار نبوده و اساساً چنین نقدی در آن زمان در ایران شکل نگرفته است. اما بهنظر میرسد زبان نقد ادبی در ایران در دههها و قرنهای بعد نیز نتوانست بهطور کلی از این رویکرد ستایشگرانه و کلیگویانه بگسلد.
از جملۀ معدود تلاشهایی که در دهۀ 1320 و 1330 جهت تحول زبان علمی انجام میشد فعالیتهای گروهی به نام «حلقۀ برلنیها» بود اعضای این حلقه با رویکردی آگاهانه به مهندسی و پالایش زبان، کوشیدند فارسی را بهمثابۀ زبانی کارآمد برای بیان مفاهیم علمی، فلسفی و اجتماعی جدید سامان دهند. فعالیتهای آنان در نشریاتی چون کاوه، نهتنها در پاسداشت زبان فارسی، بلکه در تثبیت و گسترش زبان علمی فارسی نقشی تعیینکننده داشت و مرحلهای تازه از خودآگاهی زبانی را رقم زد که بر تحولات بعدی زبان علمی اثرگذار بود (آجودانی، ۱۳۷۷).
اما همچنان کمتر تلاشی جهت توسعۀ زبان نقد در ایران، و اصطلاحسازی و مفهومسازی و در برخی موارد حتی ترجمه و ورود اصطلاحات غربی نقد ادبی دیده میشود. برای مثال در مجلۀ سخن (سال پنجم، 1332) مقالهای با عنوان «یک نویسندۀ عجیب و دو کتاب غریب» از محمدعلی جمالزاده انتشار مییابد. این مقاله به بررسی دو رمان اولیس و فینگینها از جیمز جویس میپردازد. جمالزاده در تحلیل کتاب اولیس میگوید:
مؤلف در قسمت دوم کتاب خود نظر داشته که یک آدم از میلیونها و میلیاردها آدمهای دنیا را چنانکه هست و بود و خواهد بود نشان بدهد [...]. اگر کندوهای درشیشهای را دیده باشید که علما و حشرهشناسان برای مطالعه و تحقیقات علمی در باب زندگانی زنبور عسل میسازند، آن وقت میتوانید بفهمید که جویس در این کتاب خود چه کرامتی نموده است... او هم سرپوش را از روی مغز یک آدم زنده برداشته است و آنچه را دیده و فهمیده همه را با زبان عجیبی که آن نیز به جای خود خالی از غرابت و کرامت نیست بر روی کاغذ آورده است (جمالزاده، 1332: 101).
همانگونه که مشاهده میشود، تکنیکهای مدرنیستی بهکار رفته در آثار جویس در بیان جمالزاده بازتابی نمییابد، زیرا نیاز به اصطلاحاتی همچون «جریان سیال ذهن»، «تکگویی درونی» و یا «بازیهای زبانی» داشته و در فقدان این اصطلاحات و مفاهیم، کتاب جویس «کرامتی» با «زبانی عجیب» توصیف میشود. این مثال به خوبی نشان میدهد که اگر مفهومسازی و اصطلاحات علمی در حوزهای شکل نگرفته و یا وارد نشده باشد، اساساً گفتوگو و اندیشیدن در آن حوزه را با دشواری مواجه میکند.
مقالۀ جمالزاده زمانی نوشته شد که نقد آکادمیک هنوز در ایران پا نگرفته بود، اما این روند در دهههای بعد نیز ادامه مییابد. در مقالۀ «زبان داستان در آثار صادق هدایت» (1350) نویسنده در غیاب مفاهیمی مانند زاویۀ دید، دانای کل، نویسندۀ ضمنی و ... به این نتیجه میرسد که هدایت در بخشی از توصیفاتش، دستخوش احساسات شخصی شده است:
زبان توصیف در آثار هدایت ساده است و بی تکلف و تا حدی دقیق و روشن، منتها یک عیب دارد و آن اینکه هدایت گاه تحتتأثیر احساسات خود قرار میگیرد و خودش را در میان توصیف نشان میدهد. هیچ نویسندهای نباید وقتی که توصیف میکند دستخوش احساسات خود واقع شود (زرینکوب، 1350: 314).
مثالهایی که نویسنده برای این موضوع میزند مواردی است که راوی، دانای کل است. اما امروزه میدانیم که راوی دانای کل و حتی نویسندهای که در داستان با آن مواجهیم، «نویسندۀ ضمنی»19 است و لزوماً حرفهای او بیانکنندۀ ویژگیهای نویسندۀ واقعی داستان نیست و آن احساسات نیز بخشی از داستان هستند. در این مقاله هیچیک از اصطلاحاتِ حتی اولیۀ روایت، همچون زاویۀدید، کاربست نمییابد و درنتیجه نویسنده نمیتواند دست به تحلیل بزند و در مرحلۀ توصیف میماند و هدایت را همچون سعدی و فرخی دارای زبانی «سهل و ممتنع» توصیف میکند:
در آثار هدایت یک نوع زبان دیگر هست که باید آن را زبان گفتوگو با خود نامید. در اینجا نویسنده صرفاً از خودش گفتوگو میکند. تنها خودش در داستان حرکت میکند و حرف میزند. زبان، زبانِ خاص خودش هست. سه تا از قصههای بند و کوتاه هدایت از اینگونه است: بوف کور، زندهبهگور و سه قطره خون. زبان در اینجا متحرک است و خالی از تکلف، سادگی و روانی و طبیعی بودن. آنقدر هست که میتوان در آن نوعی صنعت سهل و ممتنع (همان صفتی که برای شعر سعدی و فرخی گفتهاند) دید» (همان: 328).
توصیفات ارزشگذارانۀ پژوهشهای ادبی که زبان را به نوع توصیف تذکرهها نزدیک میکند در سالهای بعد در مقالههای علمی دیده میشود. برای مثال مقالۀ «جرعهها از جام جم» (1355) مملو از واژگان نشاندار و ارزشگذارانه است:
سخن از جامجم و بادۀ معرفتی است که چکیدۀ دانش و فرآوردۀ تجربۀ شاعر و عارف گرانقدر قرون 7 و 8 هجری را تقدیم مشتاقان تشنهکام دانش و ادب روزگار ما میکند. بادهریز این جام بلندنام که در ساختن این شاهکار سالها اشک دیده پالوده و دمی از طلب نیآسوده است، شیخ اوحدالدین پسر حسین مراغی است (تجلیل، 1355: 207).
در نمونۀ دیگر مقالۀ «دو اثر نویافته از نثر صائب و سبک نثر او» (1367) در توصیف نثر صائب بیان میکند:
«نثری که مانند نظم او جانفزاست و در عبارات هر نامهاش دریا دریا مضامین بدیع و لطافت و ذوق موج میزند. باریکاندیشی، تازگی معنی و نازکی خیال، اشتمال بر مضامین لطیف و ابداع معانی بدیع و ظریف، مضامین بکر و معانی بلند، فصاحت الفاظ و آراستگی عبارات و زیبایی ترکیبات».
و در هیچ جای مقاله نکتهای دربارۀ سبک نثر صائب، شباهتها و تفاوتهای آن با آثار قبل و بعد و همعصرانش و یا ویژگیهای خاص سبکی او دیده نمیشود. سبکشناسی در ادبیات ایران که آثار متعدد و دورههای مختلف ادبی دارد موضوع حائز اهمیتی بهشمار میرود. اما در پژوهشهای ادبی کمتر به سبک شخصی یک شاعر یا نویسنده دست مییابیم.
در مقالۀ «ایهام و تناسب در شعر خاقانی و شعر حافظ» (1351) دقیقاً در جایی که نویسنده میتواند بیان کند که چرا ایهامهای حافظ نسبت به خاقانی قویتر است و چه معیارهای بلاغی و یا سبکشناختی میتواند این تفاوت را توضیح دهد با این تحلیلها مواجه میشویم:
حافظ نیز با توجه به این دو صنعت [ایهام و تناسب] در شعر خاقانی همان دو را اساس کار خود در شاعری قرار داده است، با این تفاوت که ظرافت طبع و مهارت در چیدن کلمات متناسب پهلوی یکدیگر و بیرون آوردن معانی ایهامی در حافظ، شعر او را به اوج لطافت و هنرنمایی و دلانگیزی رسانده و مانند جواهرساز ماهری گوهرهای الفاظ را دستچین کرده و صیقل داده یا آنچه تراشیده و صیقل یافته بود برداشته و از آنها رشتههای مروارید درخشان درست کرده است (سجادی، 1351: 102).
مسیر توسعۀ ادبیات و نقد ادبی از پژوهشها و نقد و تحلیل آثار میگذرد و چگونه نقد ادبی میتواند در ایران در غیاب زبانی پویا شکل بگیرد؟ «چگونه جامعهای میتواند صاحب مفاهیم و ارزشهای معنوی باشد که برای آن واژهای ندارد. هرگونه دستاورد مادی و معنوی فقط زمانی قابل تصور و فهم است که واژهای بیانگر آن باشد» (فیاض، 1384: 107). اهمیت مفهومسازی در نقد ادبی آن است که اگر در پژوهشهای متعدد ادبی درمییافتیم که ایهام در شعر خاقانی چه ویژگیهایی دارد و سپس برای مثال چگونه در شعر حافظ تحول یافته، این تحول را تا امروز هم میتوانستیم بررسی کنیم و اگر این موضوع از دیدگاههای بلاغی و سبکشناختی و در دهههای بعد با نظریههای جدیدتر تکمیل میشد امروز تطور بسیاری از آرایهها و مفاهیم و تصاویر را از گذشته تا دورۀ معاصر در اختیار داشتیم که درمجموع میتوانست زبانی پویا و یا حتی نظریههایی در نقد ادبی ایران شکل دهد. نقد ادبی «درپی آن است که معیاری به دست بدهد تا منتقدان بتوانند بر مبنای آن به ارزیابی متون ادبی بپردازند» (برسلر، 1389: 137) و پژوهشگر ادبی باید بتواند دنیای مفهومی و انتقادی خودش را بسازد (فرای، 1377: 25) و از مفاهیم و معیارهای تولیدشده که از مطالعۀ متون استخراج میگردد در فرایند نقد بهره جوید.
اگر نظریههای کاربستیافته در مقالههای دانشگاهی را مورد بررسی قرار دهیم میتوان از نگاهی، این نظریهها را به سه دستۀ کلی ساختاری (مانند نظریههای فرمالیستی و نشانهشناختی)، تفسیری (مانند نظریهای روانشناختی) و نظریههای انتقادی تقسیمبندی کرد. هر سه رویکرد میتواند تحلیلهای عمیق و مفهومپردازی دربر داشته باشد، اما شاید بیشتر از همه این انتظار را میتوان از پژوهشی داشت که با یک نظریۀ انتقادی به بررسی متون ادبی پرداخته است. اما در بسیاری از مقالههای دانشگاهی که با رویکردهای انتقادی به بررسی و ارزیابی متون ادبی پرداختهاند، همان نگاه سنتی و هژمونی «تفسیر محتوا» و «ارائۀ معنا» غالب است. این رویکرد سنتی به شکلهایی چون دستیابی به گفتمانهای صریح و آشکار متن، تلاش برای دستیابی به جهانبینی نویسنده و یا توصیف معنا دیده میشود. تحلیلهایی که گاه بدون هیچگونه چهارچوب نظری و تنها با توصیف محتوای متن نیز قابل دستیابی بودهاند؛ مانند مقالۀ «تحلیل گفتمانی رمان کولی کنار آتش منیرو روانیپور»:
اگرچه کولی کنار آتش ظاهراً داستانی بههمریخته و بهدور از نظم و ساختار یک رمان خوب است؛ خود، حکایت از روحی سرکش و گویایی دارد که از درون و برون خود را به چهارمیخ کشیده است و با تمام سانسورهای سیاسی، فرهنگی و شخصی، غیرت زنانگیاش به او اجازه نداده است، حتی بهزعم دیگران، این فریاد گوشخراش را در گلو خفه کند. حالا که قرار است دغدغههای روزمرۀ زندگی زنان جامعهاش به آنها اجازۀ عرضاندام ندهند و مجامع سیاسی و فرهنگی آنان را بیگانه بخوانند، او میتواند خود را بین همه بالا بکشد و سخنگوی فرزانه، آینه، قمر، سحر، گل افروز، مونا و حتی نیتوک و پیرزن مهربان باغ شیراز باشد [...]. چنانکه در صفحۀ آخر کتاب، نویسنده میخواهد چون آینه، همۀ قوانین و باورهای حاکم بر جامعه را بشکند. او میخواهد، برخلاف همۀ مردم، قهرمانان داستانش را باور کند. آینه، فرزانه، نویسنده، روانیپور، همه و همه به زنده بودن دیگری زندهاند. او اگر زنده است پس آینهاش هم زنده است و زندگی آینه هم در زندگی او ادامه دارد (گرجی و همکاران، 1391: 89).
رویکردی که در مقالههای دیگری ازجمله «تحلیل گفتمان غالب در رمان سووشون سیمین دانشور» (قبادی و همکاران، 1388)، «بررسی سه قطره خون هدایت بر مبنای نظریۀ قدرت میشل فوکو» (خائفی،1391) و «نخستین داستان سیاسی پس از انقلاب اسلامی بررسی و تحلیل گفتمان داستان سلول 18 از علیاشرف درویشیان» (گرجی، 1391) نیز دیده میشود.
گاهی ـ برای مثال در مقالههایی با رویکرد ساختارگرا ـ این توصیفات، در گرهخوردگی با اصطلاحات نشانهشناسی، به شکلی بسیار پیچیده و دیریاب ارائه میشوند، درحالیکه درحقیقت، با کنار زدن اصطلاحها، آنچه باقی میماند معنای سادهای از متن است. برای مثال در مقالۀ «تحلیل نشانه ـ معناشناختی شعرِ باران» (شعیری و همکاران، 1392) بیان میشود:
در گفتمان باران، نشانه ـ معناها در هر زمان و مکانی از سخن، به گونهای غیرمنتظره اتفاق میافتند و همین امر دلالت بر گونۀ رخدادی از حضور نشانه ـ معناها دارد. بررسی شعر باران در قالب الگوی نشانه ـ معناشناسی، نشانگر چگونگی تحقق جریان حسی ـ ادراکی و زیباییشناختی است. در این گفتمان، شاعر بهعنوان شَوِشگر به ایفای نقش میپردازد. شَوِشگر ابتدا در تجربهای شناختی، با پدیدۀ باران رابطهای منطقی و خردگرا برقرار میکند. [...] در این تجربۀ جدید، از تلاقی شَوِشگر و خاطرۀ بارانخورده، معنای استعلایی باران نمایان میشود. بر این اساس، سازهای زیباییشناختی شکل میگیرد و شاعر منظومۀ طبیعت را به خورشید بیغروب ارجاع میدهد و به «کوی حقیقت» دست مییابد و این چنین، نظام پدیداری معنا شکلمیگیرد (شعیری و همکاران، 1392: 85 ـ 86).
همین رویکرد در مقالۀ «مانلی؛ نشانۀ سیال، بررسی نشانهمعناشناختی شعر مانلی نیمایوشیج» (آیتی، 1392) و یا «بررسی نظام عاطفی گفتمان در شعر "غزل برای گل آفتابگردان" سرودۀ شفیعی کدکنی»(اسماعیلی و کنعانی، 1391) نیز دیده میشود. مقالۀ اخیر در پایان به این نتیجه میرسد که بررسی این شعر، براساس الگوی نشانه ـ معناشناسی «نشان میدهد که جریان عاطفی در آن تحقق یافته است، یعنی این گفتمان بر مبنای جریان حسی ـ عاطفی شکل گرفته است» (همان:31) نتیجهای که دربارۀ غالب آثار ادبی صدق مینماید، زیرا جریان حسی ـ عاطفی از عوامل مؤثر در ایجاد اغلب آثار ادبی و هنری است.
برخی از مقالهها پس از تبیینِ چهارچوب نظری در قالب نشانهشناسی، در متن اصلی مقاله به توصیف معنای متن میپردازند؛ مانند مقالۀ «نقشی در خیال اقتضای حال نشانهها در شعر حافظ» (آقاحسینی و حجتیزاده، 1393) که در مقدمه تأکید میکند «مقالۀ حاضر با اتخاذ روششناسی موجود در علم نشانهشناسی میکوشد به این فرض بنیادین دست یابد که چگونه واژگان یا به تعبیری نشانهها و "نقش"های زبان شاعرانه نیز به سوی مخاطب جهت میگیرند و میتوان از طریق مطالعۀ دقیق آنها به احوال مخاطب پی برد» (همان: 3)؛ ضمن اینکه ارتباط نشانهشناسی با پیبردن با احوال مخاطب چندان روشن نیست، در متن مقاله نیز به ارائۀ معنای متن بدون روششناسی خاصی میپردازد:
اگر شراب خوری جرعهای فشان بر خاک [...]: غزل در آغاز با وجود «وصل» دالهایی چون «شراب خوردن» و «جرعه بر خاک افشاندن» کاملاً در فضای شادخواری و عشرتطلبی قرار میگیرد. بهویژه که در بیت بعد با تنبّه خاطر مخاطب از این واقعیت که روزگار چون شمشیرزنی بیدریغ در قصد هلاک مردمان نشسته به درونمایۀ اغتنام فرصت نیز که یکی از دستمایههای تفکر خیامی است اشاره میکند [...] شاعر که گویی از به زبان آوردن نام مِی نیز مست و از خودبیخود میشود، دختر رز را با همۀ فریبکاریاش در زدن راه قافلههای عقل میستاید (همان: 12).
و درحقیقت پژوهش ادبی به آفرینش ادبی تبدیل میشود. آنچه بهعنوان نتیجه و دستاورد در این مقاله ارائه میشود این است که غزلیات حافظ را باید به تجربه و یا با استعدادی خاص دریافت. «استعدادی که آدمی پلهپله از درون و با تجلی اسماء و اوصاف در خود بیدار میکند و یا بالاتر از همه، باید گفت چنین ناطقهای جز لطف شامل حق و نقد طلب و اعتصام به دو ریسمان جذبه (مطلوبی) و ارادت (طالبی) به اسرار درد گویا نمیشود» (همان: 24). نتیجهای که این پرسش را مطرح میسازد که اگر دریافت غزلیات حافظ به استعداد خاص و یا تجربهای دیگرگون وابسته است، پس هدف از طرح چهارچوب نظری براساس روششناسی و ارائۀ پژوهشی علمی چه بوده است؟ (ر.ک. کیانی، 1396).
5ـ2.رویکرد ارزشگذارانه در زبان نقد ادبی
در نگاهی کلی واژگان را میتوان به دو گروه بینشان20 و نشاندار21 تقسیم کرد. واژگان بینشان تنها نمادی از واقعیت است و به مصادیق ذاتی یا تجریدی اشارت دارد. واژههای نشاندار علاوه بر اشارت به مصداق خاص، نگرش گوینده و نویسنده را نیز در خود جای داده است (مانند لاغر/ مردنی). نوشتههای مختلف بهطور متفاوت از این دو گروه واژگان بهره میگیرند و بهطور طبیعی واژگان مقالۀ علمی از میان گروه بینشان انتخاب میشوند» (یارمحمدی، 1372: 26).
واژگان نشاندار، بارِ ارزشگذارانهای را بر متن پژوهشی تحمیل میکنند. البته در نوشتارهای ادبی حتی در عرصۀ پژوهش شاید کمتر بتوان واژگان نشاندار را به صفر رساند، اما به ویژه در مقالۀ علمی که قرار است دستاوردی داشته باشد و چیزی به علم بیفزاید تا حد امکان از توصیفات ارزشگذارانه پرهیز میشود. در نقد ادبی ایران در بسیاری از موارد این صفات مبهم ـ و اغلب مطلق ـ در جایگاه تحلیل و تفسیر ارائه میشود. درحقیقت در غیاب پژوهشهایی مسئلهمند با رویکردهایی همچون نظاممند کردن منطق موجود در آثار، پژوهش ادبی در ایران اغلب دانستههای ما را دربارۀ شاعران و نویسندگان، ـ در قالب بیانی ارزشگذارانه ـ تکرار میکند و توصیف یک فرایند و یا ویژگی در یک اثر در قالب «به خوبی» یا «به زیبایی» جایگزین تحلیلهای شفاف علمی میگردد؛ تحلیلهایی که میتوانست به مفهومسازی و پویایی زبان نقد در ایران منجر شود.
در بررسی یک متن ادبی ـ بهدلیل ماهیت هنری آن ـ گاهی استفاده از این صفات مبهم ناگزیر است، اما اینکه این واژهها، جایگاه تحلیل و تفسیر و حتی نتیجهگیری را به خود اختصاص دهند، نشاندهندۀ دیدگاه غیراستدلالی، نسبت به پژوهش ادبی و روشن نبودن هدف پژوهشهای ادبی است. نگاه غالب بر این پژوهشها، اغلب غیرانتقادی و حتی تفننی است. در تحلیلهای محتوایی، اغلب یک محتوا مانند عشق، مرگ، عاطفه و یا مفاهیم عرفانی در متن جستوجو شده و درحقیقت متن با اتکا به این مفهوم شرح شده است. پژوهشهایی که اغلب به ارائۀ تفسیر و یا شرح متن میانجامد؛ این مقالهها اغلب به «استخراجِ مضامینِ» آثار ادبی محدود میشوند ـ کاری که هر خوانندۀ خوبی با خواندن متن و دقت در آن میتواند انجام دهد ـ مانند مقالۀ «تجلی تعهد اجتماعی و اندیشههای وطنی در شعر شاعران متعهد ابوالقاسم شابی و اقبال لاهوری» (ادبیات پارسی معاصر، 1393) که «جلوههای پایداری در شعر لاهوری و شابی» را در قالب مضامینی همچون: دعوت به خودآگاهی، ترسیم چهرۀ رنجکشیده و ستمدیدۀ مردم، بیان جنایتها و بیدادگریهای حکومتهای استبدادی، ستایش آزادی و آزادگی، توصیف و ستایش شهیدان، ملیگرایی و ستایش وطن، دعوت به مبارزه، القای امید به آینده و بشارت به پیروزی، نگرانی از بیهویتی و غفلت مردم از متن اشعار این دو شاعر استخراج کرده است. پیشفرض این مقالات، نوعی نگاه سنتی نسبت به ادبیات و کارکرد آن را بازتاب میدهد. درنظر گرفتن ادبیات بهمثابۀ «وسیلهای جهت ارائۀ محتوای برتر»، «ابزاری برای تعلیم» و «وسیلهای برای اصلاح اجتماع». بر این اساس، اگر ادبیات وسیلهای برای انتقال مفاهیم برتر اخلاقی، اجتماعی، فرهنگی و یا ابزاری برای تعلیم و اصلاح جامعه است؛ پس کار منتقد نیز تفسیر اصول اخلاقی و مفاهیم متعالیِ این آثار برای عامۀ مردم است. رویکردی که مورد تأکید بسیاری از صاحبنظران ادبی در ایران بوده است: هدف نقد در این دیدگاه، «کمک به خواننده برای خواندن و مطالعۀ بیشتر و عمیقتر آثار خوب و نخبه است» (سخنور، 1375: 7 ؛ نیز ر.ک. شمیسا، 1388: 27 ـ 28).
بهنظر میرسد نوعی تفکر شاعرانه، شهودی و ذوقی بر اغلب پژوهشهای ادبی دانشگاهی حاکم است. تفکر شهودی و شاعرانه تفکری است «وضعیتگریز»، «تاریخزدوده»، «زمانزدوده» و «اجتماعزدوده»؛ شیوهای که در آن متفکر در مواجهه با وضعیت نابسامان زمانۀ خود به ساحت خیال عقبگرد میکند. الگوی فکری که در آن «مفاهیم» بیش از توجه به اجتماع و تاریخ موردتوجه است و بهاینترتیب کلیتپرداز و واقعیتگریز و درنهایت رمانتیک، شاعرانه و شهودی است. سبک تفکری که رابطۀ مشخصی با گذشته و آینده ندارد و بهشدت پژوهشگریز است (حیدری، 1393: 8).
چنین تفکری در ابعاد گستردهای از پژوهشهای ادبی دانشگاهی، همچون پرداختِ غیرتاریخی و غیرفرهنگی و منفصل از زمان و مکان به موضوع قابلمشاهده است. این موضوع همچنین با نوع تلقی نسبت به ماهیت ادبیات پیوند دارد. بسنده کردن به تعریفهای سنتی از ادبیات نمیتواند امروزه پژوهشهای ادبی کارآمدی را شکل دهد. تحتتأثیر تفکر و فلسفۀ جدید، دیگر نقش ادبیات به خلق زیبایی، ایجاد هیجان و یا تعلیم و تربیت محدود نمیشود. پژوهش ادبی دانشگاهی، بهجای ارائۀ مقالات بسیاری بر پایۀ تلقی سنتی از ادبیات، میتواند دربارۀ «نقش ادبیات» به تفکر بپردازد.
پرهیز از زبان ارزشگذارانه در پژوهشها از این جهت اهمیت مییابد که چنین رویکردی، راه گفتوگو را که از الزامات شکلگیری و پیشرفت علم است میبندد. وقتی با زبانی استدلالی به تحلیل یک متن پرداخته شود، پژوهشگر بعدی میتواند به استدلالها، اصطلاحات و مفاهیم آن پژوهش، چیزی بیفزاید و یا آن را نقد کند اما بیان ارزشگذارانه، ویژگی قابلسنجشی را بیان نمیکند و درنهایت یک گفتمان منسجم علمی در حوزۀ نقد ادبی شکل نمیگیرد. ما زبانی «دستکاری شده در باب علم داریم که نهتنها سبب رشد علمی نخواهد شد بلکه باعث خشکیده شدن علم میشود. چون عناصر ارتباطی و بافت ارتباطی این زبان دچار ازهمگسستگی شده و درنتیجه نمیتواند یک فکر منسجم در این ابواب علمی به وجود آورد پس نخواهد توانست نوآوری علمی را پیش آورد» (فیاض، 1384: 109).
6. نتیجه
زبان علمی نهتنها ویژگیهای خاص خود همچون شفافیت، صراحت و مولد بودن را دارد، بلکه هر رشتۀ دانشگاهی نیز ضرورتهایی برای توسعۀ زبان علمی خود درنظر میگیرد. زبان نقد ادبی دانشگاهی در ایران همچنان متأثر از تذکرههای ادبی است. زبان این پژوهشها بهعنوان مهمترین رویکرد پژوهشی در این رشته از ویژگیهای یک زبان علمی فاصلۀ بسیاری دارد. زبان با چنین ساختاری راه گفتوگوی علمی میان اصحاب دانشگاهی را میبندد.
زبان توسعهیافته بر تولید و حتی اندیشیدن در حوزههای علمی تأثیر میگذارد. ضمن اینکه توسعهنیافتگی زبان علم و تکرار دانستهها دربارۀ آثار ادبی در قالب زبانی مبهم، توصیفی و ارزشگذارانه، وابستگی آکادمیک در این رشته را بیش از پیش قدرت میبخشد.
در پژوهشهای دانشگاهی نقد ادبی در ایران ما کمتر اندیشیدهایم و ابزار چنین اندیشیدن و تحلیلی را نیز در اختیار نداریم و دغدغهمندی در راه ایجاد چنین ابزاری نیز کمتر دیده میشود. اگر صفات مبهم و ارزشگذارانۀ زبان نقد ادبی را حذف کنیم، با اصطلاحسازی و یا مفهومسازی برگرفته از تحلیل آثار ادبی مواجه نمیشویم. ادبیات ایران در طی سدهها عمدتاً با این زبان توسعهنیافته و کمبرخوردار از ویژگیهای یک زبان علمی توصیف شده و چهبسا جنبههای بسیاری از آن به همین دلیل مغفول مانده است. کاستیای که میتوان با سیاستهایی همچون «ایجاد کارگروههای مفهومی در رشتۀ ادبیات»، «تدوین واژهنامههای پویا»، «پیوند نقد ادبی با فلسفۀ زبان» و «آموزش روششناسی مفهومی در دورۀ دکتری» نسبت به کاهش آن اقدام کرد.
در ایران گفتمان مناسب پژوهش در ادبیات ایجاد نشده است. گفتمانی که به نیازسنجی موضوعات جدید جهت ترجمه بپردازد، ضرورت نگاه کلان به روابط علّی و معلولی حاکم بر آثار ادبی را گوشزد کند و نشان دهد آثار ادبی همچون تودهای تلنبارشده نیستند و میتوان منطق تصویری، مفهومی، اندیشگی و ارتباطهای میان ادبیات و سایر زمینههای هنری و فکری را از خلال پژوهشهای ادبی با مفهومسازی و اصطلاحسازی، تحلیل کرد. گفتمانی که مقایسه میان ادبیات ایران و جهان و مسائل مهم امروز ادبیات و فرهنگ ایران را مورد توجه قرار دهد و از این راه به ایجاد پژوهشهایی بینجامد که هم به توسعۀ زبان علمی در این رشته کمک میکند و هم به موازات آن نقد و حتی تولید آثار ادبی را تحتتأثیر قرار میدهند. شاید یکی از دلایل شکل نگرفتن چنین گفتمانی، جزیرهای بودن پژوهشهای ادبی است. پژوهشهای ادبی در قطع ارتباط با یکدیگر نوشته میشوند و مخاطبی از میان متخصصان ندارند (مگر اینکه پژوهشگری بخواهد در همان رشته پژوهشی انجام دهد و ناگزیر مقالات آن زمینه را بخواند). مجلات علمی ـ پژوهشی میتوانند شکلدهندۀ این گفتمانها باشند ازجمله از طریق نیازسنجی و از پیش تعریف کردن موضوع و حوزههای پژوهشی برای هر شماره (آنگونه که برای مثال در مجلات معتبر دانشگاهی همچون مجلۀ new literary history مشاهده میشود).
پینوشتها
1- clarity and conciseness
2- validating
3- knowledge building
4- cumulative nature of science
5- word formation
6- conceptualization
7- reinterpretation
8- iocutions
9- language field
10- Johann Leo Weisgerber
11- social form of knowledge
12- intersubjective accessibility
13- periphrastic
14- noise
15- field
16- tenor
17- mode
18- science linguistics
19- implied author
20- unmarked
21- marked
