پاراتوپی در ادبیات و سینمای دفاع مقدس: بررسی راهبردهای محیطی در هنر جنگ

نوع مقاله : پژوهشی -نظری اصیل

نویسنده
دانشگاه تهران
10.48311/lcq.2026.108613.0
چکیده
با گذشت مدتی از شکل‌گیری ژانر دفاع مقدس در ادبیات و سینمای ایران، آثار متنوعی شکل گرفته‌اند که لزوماً همسو با گفتمان رسمی دفاع مقدس نیستند. این آثار غالباً در فضاهایی غیرجنگی رخ می‌دهند، تعداد شخصیت‌هایشان محدود است و محیط داستانی بسته و مرتفع است. راوی اصلی نیز اغلب یک دیده‌بان یا سرباز تنهاست که موضعی متناقض یا دست‌کم غیرقابل‌پیش‌بینی نسبت به جنگ دارد. چنین ویژگی‌هایی نشان‌دهندۀ فاصله و تنوع رویکردها در ژانر دفاع مقدس است و ضرورت بررسی جایگاه هنرمند و تمهیدهای خلاقانۀ او را برجسته می‌کند. بر اساس نظریۀ دومینیک منگنو، گفتمان ادبی موقعیتی ممتاز برای نویسنده فراهم می‌کند، اما نویسنده تنها زمانی می‌تواند این موقعیت را به‌درستی اشغال کند که یک مکان خاص و یکتای داستانی (پاراتوپی) برای خود بسازد. تحقق این هدف مستلزم بهره‌گیری از توانایی‌های پاراتوپیک شخصی و هم‌زمان هماهنگی آن با محدودیت‌های نهاد ادبی و فرهنگی زمانه است. هنرمندی که خود را فراتر از گفتمان ایدئولوژیک می‌بیند، نمی‌تواند کاملاً از جامعه و عرف‌های آن جدا شود و ناچار به برقراری تعادل میان استقلال خلاقانه و محدودیت‌های اجتماعی است. در این چارچوب، خلق فضاهای خلوت در حاشیۀ جنگ، یا طراحی شخصیت‌هایی شاعرمسلک و متفاوت در نقش دیده‌بان، بازتاب جایگاه دوگانۀ هنرمند و تلاش او برای حفظ استقلال خلاقانه در چارچوب گفتمان دفاع مقدس است. این تحلیل نشان می‌دهد که هنر دفاع مقدس تنها روایت مستقیم جنگ نیست، بلکه میدان برخورد میان گفتمان رسمی، تجربۀ فردی هنرمند و خلاقیت ادبی اوست.
 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Paratopie in Iranian War Literature and Cinema: spatial strategies in war cinema and literature

نویسنده English

Sahar ghaffari Bijar
University of Tehran
چکیده English

In the years following the emergence of the ‘Sacred Defense’ genre in Iranian literature and cinema, a body of work has appeared that does not fully align with the dominant Sacred Defense discourse. These works often unfold in non-combat settings, feature a small cast of characters, and take place in enclosed, frequently elevated spaces. The central narrator is typically a lookout or a solitary soldier who adopts an anti-war stance, or at least maintains a conflicted attitude toward the war. Drawing on Dominique Maingueneau’s theory, literary discourse offers the writer a privileged position; yet, the writer can only inhabit this position authentically by constructing a specific space — a unique ‘paratopia’ — for themselves. To do so, the writer must draw upon their own paratopic capacity while adapting it to the multiple constraints imposed by the literary institution of their time. The artist, who perceives themselves as a creator and as standing above the ideological discourse of the era, cannot fully sever ties with society and its norms. The crafting of secluded spaces on the periphery of war, or the creation of a poetic, dreamer-like lookout, becomes a vivid expression of the artist’s inherently contradictory and dual position.
 

کلیدواژه‌ها English

Sacred Defense literature and cinema
Dominique Maingueneau
paratopia
discourse analysis

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 11 دی 1404